سال دمپختکی
مقطعی از تاریخ تهران در دوره احمدشاه (۱۳۳۲ تا ۱۳۳۶ق/۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸م)، مقارن جنگ جهانی اول است. از پیامدهای این جنگ، اشغال مجدد شمال ایران توسط قوای روسیه و حرکت آن به طرف تهران بود (محرم ۱۳۳۴/نوامبر ۱۹۱۵). روز هفتم محرم که روسها کاملاً نزدیک شده بودند، شاه تصمیم به تغییر پایتخت گرفت.( روزنامه دولت علیه ایران، تهران، ۱۳۷۰ش.) سه سال آخر از دوره ۱۲ ساله حکومت احمدشاه قاجار از آشفتهترین و فلاکتبارترین دورههای تاریخ تهران است. آغاز این دوران ۳ ساله مقارن با رویداد انقلاب بلشویکی در روسیه، و پایان آن وقوع کودتای اسفند ۱۲۹۹ است. قحط سالی، گرانی و بیماری تیفوس، آمار مرگ و میر را در تهران به روزی ۲۰۰ نفر رسانده بود. وضع فقرا چنان اسفبار بود که جمعی از تجار شهر به فکر افتادند و انجمن خیریهای ترتیب دادند. جز آن، برخی از هیئتهای مسیحی مقیم تهران نیز از محل اعانههایی که از کشور متبوع خود جمعآوری میکردند، به مستمندان یاری میرساندند.خاطره سال مصیبتبار ۱۲۹۶ش./۱۹۱۷م. با نام سال دمپختکی در یاد تهرانیها باقی ماند، و دو سال دیگری که از آن پی آمد، نیز دست کمی از آن نداشت. مطابق سرشماری ۱۳۰۱ش/۱۹۲۲م، جمعیت تهران ۱۹۶ هزار تن بود. اگر این آمار را نزدیک به واقع بدانیم، جمعیت تهران در این زمان، از اواخر دوره ناصری و دوره مظفری کمتر و یا در همان حدود بوده است. در واقع این دوره از تاریخ تهران آخرین باری است که تحت تأثیر چند سال قحط و بیماری جمعیت پایتخت به نحو محسوسی نسبت به سالهای پیش از آن کاهش یافت.(دولتآبادی، ج۴، ص۱۵۰-۱۵۱)