خیمه‌شب‌بازی

خیمه‌شب‌بازی
از نمایش‌های ‌سنتی ‌در هنرعامه، ‌خیمه‌شب‌بازی است که در ایران پیشینه بسیار دراز دارد و درگذشته با نام‌های گوناگون، از جمله لعبت‌بازی، شب‌بازی و پهلوان کچل شهرت داشته است. درتهران نخستین جایگاه‌نمایش خیمه‌شب‌بازی قهوه‌خانه‌ها بوده‌اند. به نوشته بیضایی (بیضایی، ج۱، ص۱۱۰)هر یک از دسته‌های مطرب یک دسته خیمه‌شب‌باز هم داشت که اسباب و وسایل و عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی آن‌ها را در بنگاه‌های شادمانی نگهداری می‌کردند.
در خیمه‌شب‌بازی دست‌کم ۳ تن دست اندرکارند. یک عروسک‌گردان که همراه با دمیدن به سوتک، به جای عروسک‌ها صحبت می‌کند؛ یکی دیگر مرشدِ تنبک نواز که در جلوپرده یا خیمه می‌نشیند و ضرب می‌گیرد و همراه با گفت‌وگو با عروسک‌ها، حرف‌های نامفهوم آن‌ها را بازگو می‌کند؛ و نفر سوم که ‌ساز می‌نوازد، و ساز او معمولاً کمانچه است.(بیضایی، ج۱، ص۱۰۴-۱۰۵؛هدایت، ج۱، ص۴۱۹) داستان‌های خیمه‌شب‌بازی برگرفته از داستان‌های عامه و روایات شفاهی مردم و رویدادهای معمولی درون جامعه بود. پهلوان کچل، شاه سلطان سلیم، عروسی پسر سلیم خان، حاجی و شُلی و جز این‌ها نمونه‌هایی از این داستان‌ها بودند. در این داستان‌ها نمایندگانی از شخصیت‌های هر گروه و صنف و طبقه اجتماعی حضور داشتند که ویژگی‌های آن‌ها را با زبان طنز و به طورگزنده بیان می‌کردند. پهلوان کچل، یاقوت و مبارک (نوکر سیاه) برجسته‌ترین قهرمانان این داستان‌ها بودند .(بلوکباشی، علی، بازدارنده‌های روند تحول و رشد هنر مردمی و رمزگرای خیمه شب بازی (متن سخنرانی)، همایش بزرگداشت میراث فرهنگی در روز جهانی موزه، تبریز، اردیبهشت ۱۳۸۲ش.) خیمه‌شب بازان چند گروه بودند. گروهی با دسته‌های مطرب روحوضی همکاری می‌کردند، در جشن‌های خانوادگی شرکت داشتند و نمایش می‌دادند؛ گروهی در قهوه‌خانه‌ها بساط پهن می‌کردند و گروهی هم دوره‌گرد بودند و در میدان‌ها نمایش می‌دادند.(بیضایی، ج۱، ص۱۱۰-۱۱۱) در اواخر دوره قاجار چند دسته خیمه‌شب باز در تهران فعالیت می‌کردند. در میان آن‌ها دسته کمال‌محمد شیرازی، تقی و رضا نامی بسیار شهرت داشتند.(شهریاری، ج۱، ص۱۰۹) کافه شهرداری تهران از ۱۳۲۰ش تا نزدیک به ۱۵ سال در بیش‌تر برنامه‌های شبانه تابستانی خود یک برنامه خیمه‌شب بازی داشت. از ۵۰ سال پیش تاکنون نمایش‌های خیمه‌شب‌بازی سنتی نیز مانند نمایش‌های روحوضی و خیلی چیزهای دیگر متعلق به جامعه سنتی گذشته کم‌و‌بیش از میان رفته‌اند. از برجسته‌ترین خیمه‌شب‌بازان نسل آخر این هنرمندان سنتی کاکامحمد، شیخ حسن و برادرش حسین شیرزاد، شکرعلی، حسین مرده‌خور، احمد خمسه‌ای و اصغر احمدی بوده‌اند.(بیضایی، ج۱، ص۱۱۱-۱۱۲؛گفت و گو با شیخ احمد خمسه‌ای خیمه‌شب‌باز، فصلنامه تئاتر، ج۱، ص۱۱۷-۱۲۴ برای اطلاع بیش‌تر و شرح خیمه شب‌بازی از زبان یک خیمه‌شب باز قدیمی، تهران، ۱۳۷۰ش، شم‌ ۱۴؛ گفت و گو با اصغر احمدی خیمه‌شب‌باز، فصلنامه تئاتر، ج۱، ص۱۳۳-۱۴۳، تهران، ۱۳۷۰ش، شم‌ ۱۴؛ نفیسی، سعید، سابقه تاریخی بازی پهلوان کچل و خیمه شب بازی خواندنی‌ها، ج۱، ص۴۰ برای دو نوع نمایش پهلوان‌کچل و خیمه‌شب‌بازی، تهران، ۱۳۲۴ش، س ۱۵، شم‌ ۹۴؛مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه بزرگ اسلامی، خیمه‌شب‌بازی، برای آگاهی کامل درباره این نوع نمایش)