باغ سفارت آلمان
باغ ملكالكتاب رشتی در ضلع شرقى خيابان سفرا يا علاءالدوله (فردوسى كنونى) بود كه بعدها بخشی از آن را دولت آلمان و بخشی را هم دولت عثمانی را خريد و محل سفارت خود کردند. «محل کنونی ساختمان سفارتخانۀ آلمان در دورۀ ناصری، پیش از آنکه حصار شاهتهماسبی برچیده شود، باغی متعلق به ملکالکتاب رشتی، و روبهروی باغ ایلخانی (ﻫ م) بود.»(محبوبی، 570).
باغ ياد شده را مخبرالدوله از ملكالكتاب خريدارى كرد و سالها بعد به آلمانىها و عثمانی ها فروخت. شرح ماجرا را مخبرالسلطنه پسر مخبرالدوله در كتاب خاطرات و خطرات چنين آورده:
«منزل ما در چال ميدان بوده است، هيچچيز از آن به خاطرم(6ساله بوده است.) نمانده… به تشويق يحيى خان آجودان مخصوص پدرم باغ ملكالكتاب رشتى را خريد. روبروى باغ الله قلى خان ايلخانى كه حال بانك ملى است و به سفارت آلمان فروخته شد. عمارتى در زاويه روبروى بانك ملى داشت و ده دوازده هزار ذرع زمين در شش هزار تومان به اقساط خريدارى شد كه نصف آنرا پدرم برداشت و نصف آن را عمو نيرالملك، قطعهاى هم به محمدحسين خان اديبالدوله ناظم دارالفنون دادند. باغ و عمارت نيرالملك حالا سفارت عثمانى است كه تركيه شده است، سبب آبادى بيرون شهر سفارت انگليس شد.» (هدایت، خاطرات و خطرات، 1.)در صفحه 149 كتاب «تهران در آينه زمان»، باغ ملك¬الكتاب را در غرب خيابان فردوسى دانسته و منطبق بر باغ ايلخانى يعنى محل احداث بانك ملى معرفى كرده است كه اشتباه است. هنگام ترسیم نقشه نجمالدوله(برداشت نقشه 1305ق.) باغ مزبور در اختیار سفارت آلمان بوده است یعنی مخبرالدوله پیش از این تاریخ باغ را به آلمانیها واگذار کرده بود و …
«بیش از ۱۰۰ سال است که آلمان دارای نمایندگی سیاسی در ایران می باشد. در روز ۱۱ جون ۱۸۷۳ قرارداد دوستی و کشتیرانی بین امپراتوری آلمان و ایران منعقد گردید. از جمله مفاد این قرارداد احداث نمایندگی دائم در دو کشور بود. ۱۱ سال پس از عقد این قرارداد و درتاریخ ۲۰ اکتبر ۱۸۸۴ اولین نمایندگی آلمان در دربار ناصرالدین شاه تأسیس و آقای ارنست فون براونشوایگ به عنوان نماینده ویژه آلمان به ایران اعزام شد.»(وبگاه سفارت آلمان)
نخستین هیئت رسمی سفارت آلمانی در ذیحجۀ 1301/ سپتامبر 1884، به تهران رسید. اعضای هیئت عبارت بودند از: ارنست فون براونشوایگ، وزیرمختار و ایلچی مخصوص آلمان؛ بروکس، مستشار سفارت؛ و دو تن دیگر بهعنوان کارمندان سفارت. این گروه پس از ورود به ایران در بندر انزلی توسط میرزا رضا خان جنرال آجودان مورد پیشواز قرار گرفتند و تا تهران همراهی شدند. در باغشاه از آنان استقبال رسمی شد و عمارتی نیز، در باغ لالهزار برای اقـامت آنها در نظر گرفتند (ایران، شم 557، ص 1- 2). 6 ماه پس از ورود هیئت آلمانی به تهران، دولت آلمان درخواست کرد تا سفیر آلمان بهصورت دائمی و رسمی در ایران اقامت داشته باشد؛ دولت ایران نیز این درخواست را پذیرفت (همان، شم 572، ص 1-2).
«ساختمان امروزی سفارت آلمان که در قلب شهر تهران واقع شده است، ۱۰ سال پس از آن توسط نماینده امپراتوری آلمان، آقای گراف شولنبرگ خریداری شد. این ملک در مجاورت سفارت ترکیه و در نزدیکی سفارتخانه های بریتانیا، روسیه و فرانسه و چند ساختمان مهم حکومتی ایران واقع شده است. ساختمان دو طبقه سفارت طی سالهای 1302-1304 ق./ ۱۸۸۶-۱۸۸۴ توسط یک معمار اروپایی ساخته(عینالسلطنه مینویسد: این عمارت را صنیعالدوله پسر مخبرالدوله ساخته بود.«عین السلطنه،ج1 ، 685-686») باغ و عمارت، حدود یک دهه در اجارۀ سفارت آلمان قرار داشت. تاآنکه در 1310 ش./ ۱۹۳۱ م، برای اولین بار این ملک به نام دولت آلمان به ثبت رسید. پس از آن این ساختمان به دفعات توسط آلمان بازسازی و در سال ۱۹۳۷ تخریب و مجددا” ساخته شد. در سال ۱۹۴۱ و در اواسط جنگ جهانی دوم ساختمان جدید سفارت آماده بهره برداری شد، اما در آن زمان توسط رژیم شاهنشاهی وقت ایران توقیف گردید. در آن زمان سفارت سوئد یه این ساختمان نقل مکان کرد. زیرا کشور سوئد طی جنگ حافظ منافع آلمان در ایران بود. در سال ۱۹۴۹ این ملک به آمریکایی ها واگذار شد و آن ها تا آماده شدن ساختمان سفارت خود در سال ۱۹۵۳ از آن استفاده کردند. در این سال ملک سفارت رفع توقیف شد اما مالکیت آن سرانجام در سال ۱۹۷۷ به صورت قطعی به جمهوری فدرال آلمان واگذار گردید.»(وبگاه…) کوچه مجاور ضلع جنوبی سفارت آلمان که در گذشته آجودانباشی(نقشه نجم الدوله 1309ق.) نام داشت به برلن تغییر نام داد. «… کوچهبرلن نامگذاری شد.» (عین السطنه،ج 9 ، 7231) ملک اقامتگاه سفیر آلمان که در شمال شهر و در منطقه الهیه واقع شده است، در سال ۱۹۰۴ خریداری شد. (وبگاه… ).
