تئاتر
از زمان توسعه ارتباطات تجارتی، صنعتی، سیاسی و فرهنگی ایران با کشورهای اروپایی، و اعزام دانشجو برای تحصیل به اروپا و بازگشت آنان به ایران، ورود فرهنگ و معارف غرب به ایران آغاز شد. در این حال و احوال اندیشه بازنگری به رفتارهای کهن و سنتی و اصلاح پارهای اسلوبهای فرهنگی سنتی و رویکرد آگاهانه به پارهای عناصر فرهنگی کارآمد و سودمند غربی در ذهن رجال سیاسی و فرهنگی نوگرا پدید آمد و تنی چند از ادیبان و نویسندگان فرانسوی دان به ترجمه آثار معروف نویسندگان فرانسه دست یازیدند. در میان آثار ترجمه، نخستین نمایشنامهای که از فرانسه به فارسیبرگرداندند، میزان تروپ، نوشته مولیر در ۱۲۸۶ق/۱۸۶۹م با عنوان مردمگریز توسط میرزا حبیب اصفهانی بود. نخستین نمایشنامههایی هم که به تقلید و اسلوب نمایشنامهنویسی اروپایی به زبان فارسی نوشتند، گویا نمایشنامههایی بوده که میرزا ملکمخان نوشته است.(خانلری، ج۱، ص۱۶؛جنتی عطایی، ج۱، ص۶۰؛افشار، ج۱، ص۶۰، فصلنامه تئاتر، تهران، ۱۳۶۹ش، شم ۹-۱۰) اندیشه ایجاد تئاتر نوین در ایران پس از بازگشت ناصرالدین شاه از نخستین سفرش به فرنگ در ۱۲۹۰ق./۱۹۷۰م. شکل گرفت. زمانی که نخستین کاروان دانشجویان ایرانی تحصیل خود در اروپا را به پایان رساندند و به ایران بازگشتند، شاه در ۱۳۰۳ق./۱۸۸۶م. دستور ساختن تالار تماشاخانهای در مدرسه دارالفنون را به میرزا علیاکبرخان مزینالدوله (نقاشباشی) (که او هم در میـان همین دانشجویان از اروپا بازگشته بود) صادر کرد.( نفیسی، ص۳۷، تهران، ۱۳۲۴ش، س ۱۵، شم ۱۰۴؛ ایرانشهر، ج۱، ص۹۱۷؛ شهریاری، ج۲، ص۴۱۲) پس از تأسیس تماشاخانه، نخستین نمایشنامهای که نقاشباشی در آن نمایش داد، نمایشنامه مردمگریز بود. از این هنگام پایه تئاتر نوین در تاریخ هنر نمایشی ایران در تهران گذاشته شد.( جنتی عطایی، ج۱، ص۵۹) این تماشاخانه خصوصی بود و تنها شاه و گروهی معدود از درباریان و رجال به آن راه داشتند. اعتمادالسلطنه (اعتمادالسلطنه، روزنامه خاطرات، ج۱، ص۴۱۷) بانی این تماشاخانه را مخبرالدوله، وزیر علوم، و بازیگران آن را فرنگی معرفی میکند که بازی نمیدانستند و زبان فارسی را نمیفهمیدند و تنها طوطیوار یاد گرفته بودند. به هنگام تجدید بنای مدرسه دارالفنون زیرنظر وزیر معارف وقت، میرزا یحییخان اعتمادالدوله قراگزلو در ۱۳۰۸ش، تماشاخانه را خراب کردند (ایرانشهر، ج۱، ص۹۱۷؛یغمایی، ج۱، ص۷۵-۷۶) و تالار نمایش جدیدی با گنجایش ۵۰۰‘۱ صندلی به جای آن ساختند.( شهریاری، ج۲، ص۴۱۷ ) پس از مشروطیت (۱۳۲۴ق.)، چند تن از دانشمندان روشنفکر نوجو مانند سیدعبدالکریم (محققالدوله) انتظامالملک، میرزا هاشم خان بهنام، اعظم السلطان، سیدعلیخان نصر و جز آنان نمایشنامههایی را که جنبه سیاسی، اجتماعی، انتقادی و تربیتی داشتند، درپارکهای امینالدوله (سه راه ژاله)، ظلالسلطان (محل سابق وزارت آموزش و پرورش) و اتابک (محل سفارت روسیه) به نمایش درآوردند و از درآمد این نمایشها مدرسه نمایش فرهنگ و یک آموزشگاه اکابر تأسیس کردند.( جنتی عطایی، ج۱، ص۶۱؛ایرانشهر، ج۱، ص۹۱۹)با کوشش و همت همین گروه و چند تن دیگر تئاتر ملی بـه مدیریت محققالدوله در طبقه بالای چاپخانه فاروس در لالهزار (که مرکز انتشار و ترویج نمایشنامههای مدرن بود) تأسیس شد.( جنتی عطایی، ج۱، ص۶۱) تالار چاپخانه گنجایش ۲۵ تماشاچی را داشت.(ایرانشهر، ج۱، ص۹۲۰) از ۱۳۲۷ق./۱۹۰۹م.، که گروههای نمایشی غیرسنتی در تهران شکل گرفتند، مسئولان چاپخانه و گردانندگان گراند هتل (تئاتر دهقان بعدی) که روبهروی چاپخانه قرار داشت، تالارهای نمایشی چاپخانه و هتل را برای اجرای نمایش در اختیار این گروهها میگذاشتند.( شهریاری، ج۲، ص۴۰۸-۴۰۹) خان ملک ساسانی نخستین کسی بود که نقدنویسی درباره نمایشنامه را با نقد نمایشهای تئاتر ملی، نمایش گیج۱ مولیر در ۱۰ ذیحجه ۱۳۳۱ و نمایشهای خورخور و وهم در روز ۲۴ همان ماه، در روزنامه برق و رعد چاپ تهران (شم ۱۱ و ۱۲) آغاز کرد.( جنتی عطایی، ج۱، ص۶۲-۷۲ ) کمدی گیج مولیر ظاهراً در ۱۳۳۱ق با نام نمایش خر به کمک اعضای تئاتر ملی در سالن گراند هتل نیز به نمایش درآمده است.( آرینپور، ج۱، ص۳۴۱)چندی بعد در ۱۳۳۶ق./۱۹۱۷م.، پس از اینکه میرسید علی نصر از اروپا بازگشت، تحولی در تئاتر مدرن ایران پدید آمد و نصر با کوشش بسیار، جمعی از هنرمندان پیشین و هنرمندان تازه، مانند احمد محمود کمال الوزاره، مهدی نامدار و علیاصغر گرمسیری را گرد آورد و گروه کمدی ایران را تشکیل داد.( جنتی عطایی، ج۱، ص۶۳-۶۴) محل نمایشهای کمدی ایران تالار بزرگ گراند هتل بود و این گروه در هر ماه معمولاً دو نمایش روی صحنه میآورد.( ایرانشهر، ج۱، ص۹۲۱؛شهریاری، ج۲، ص۴۳۰) در این تئاتر نخستینبار پای بانوان ارمنی و ترک و یهودی به صحنه گشوده شد. از این تاریخ به بعد زنان در نمایشها در نقش زن ظاهر میشدند و بازی میکردند.( جنتی عطایی، ج۱، ص۶۵) در ۱۲۹۵ش./۱۹۱۶م. کیخسرو شاهرخ با همکاری ۷ تن زردشتی هیئت نمایشی زردشتیان تهران را تشکیل داد تا از راه درآمد اجرای برنامههای نمایشی به جمعیت خیریه زردشتیان کمک کنند. این گروه با برگذاری نمایش فیلم در سالن سینما، در محل مدرسه دخترانه زردشتیان، واقع در چهارراه قوامالسلطنه، کوچه شاهرخ، سالن تئاتری بنا کردند. این سالن ظاهراً نخستین تماشاخانه یا تئاتر غیردولتی تهران بود. بعدها در ۱۳۰۷ش. نمایشنامههایی مانند بیژن و منیژه و لیلی و مجنون به کارگردانی ظهیرالدینی و مریض خیالی مولیر و کمدی حاج عبدالشکور را زیر نظر سیدعلی نصر به صحنه آوردند.( هویان، ج۱، ص۶۷-۶۸ ) این تئاتر در اوایل سال ۱۳۰۸ش به همت ارداشس نازاریان زیر نظر آردو طریان به یک سالن مدرن بهنام تئاترسیروس (که عمرش چندان همدوام نیافت) تبدیل شد.( جنتی عطایی، ج۱، ص۷۵) در یک دوره تاریخی، لالهزار مرکز تئاترهای تهران بود. در سالهای ۱۳۳۶-۱۳۵۷ش (که به دوره آتراکسیون (attraction) معروف شده است) نمایشهایی که در تئاترهای لالهزار روی صحنه میآمدند، بیشتر از نوع نمایشهای روحوضی بودند، با این تفاوت که این نمایشها پیس داشتند. سبب متن نوشته داشتن این نمایشها، یکی فرستادن متن نمایش از پیش به اداره سانسور و گرفتن اجازه بازی، و دیگر اینکه نمایشگران لالهزاری نمیخواستند که به آنها بگویند سوژه بازی میکنند، چون سوژه اصطلاحی بود که معمولاً برای نمایشهای روحوضی به کار میرفت. با همه اینها نمایشهای این بازیگران لالهزاری واقعاً سبک و شیوه نمایش روحوضی داشت. مثلاً در تئاتر جامعه باربد، سیدحسین یوسفی عین غلام سیاه روحوضی روی صحنه تئاتر میآمد. همه تماشاچیان میدانستند که بامزگیها و بانمکیهای او صورت بداهه دارند و از ابداعات خود او ست.( ممنون، ج۱، ص۴۱، فصلنامه تئاتر، تهران، ۱۳۷۰ش، شم ۱۶)آموزش هنرهای نمایشی در مؤسسات آموزشی و دانشگاهی پدیدهای نسبتاً جدید در ایران است. نخستین نمونههای این مؤسسات در تهران با نام هنرستان هنرپیشگی تهران در ۱۳۱۸ش. و هنرکده هنرهای دراماتیک وابسته به وزارت فرهنگ و هنر در ۱۳۴۳ش تأسیس شد. امروزه آموزش دانشگاهی هنرهای نمایشی در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، دانشکده هنرِ دانشگاه تربیت مدرس و دانشکده سینما ـ تئاترِ دانشگاه هنر جریان دارد. در برخی مؤسسههای آموزشی عالی غیردولتی نیز گروههای آموزش هنرهای نمایشی تشکیل شده است.( ناظرزاده کرمانی، ج۱، ص۲۹۲) دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران در آغاز با ۳ شعبه معماری، نقاشی و مجسمهسازی به سرپرستی آندره گدار، ایرانشناس فرانسوی فعالیت میکرد. این دانشکده در ۱۳۴۰ش. گسترش یافت و شعبهها یا گروههای نمایشی، موسیقی و شهرسازی در رشتـههای گرافیک و طراحی صنعتـی به گروههای هنرهای تجسمـی افزوده شـد و به شیوهای مدرن به آموزش و فعالیت پرداخت.( پاکباز، دایرةالمعارف هنر، ج۱، ص۲۱۱-۲۱۲)وزارت فرهنگ و هنر طبق برنامه توسعه هنرها چند تالار نمایش در تهران و شهرستانها و تالار رودکی را در تهران تأسیس کرد که بهرهبرداری از این تالار از ۱۳۴۶ش آغاز گردید. سازمان تلویزیون نیز از زمان تأسیس وسیله بزرگ و مهمی در ترویج هنر تئاتر در میان مردم بوده است. گشایش دو تالار نمایش تئاتر شهر، وابسته به سازمان رادیو و تلویزیون، و تالار مولوی، وابسته به دانشگاه تهران از پدیدههای مؤثر در پیشرفت تئاتر در تهران بودهاند.( محمدی، ج۱، ص۳۵، هنر و مردم، تهران، ۱۳۵۲ش، شم ۱۲۹ و ۱۳۰)