باغ برج طغرل
بُرْجِ طُغْرُل، از مشهورترین برجْ آرامگاههای ایران، مدفن طغرل اول سلجوقی (د ۴۵۵ق./۱۰۶۳م.) و برخی دیگر از افراد این خاندان در ری است. به نوشته قزوینی رازی، طغرل در ری درگذشت و در «گورخانهای پر زینت و آلت»، مدفون شد.( قزوینیرازی، ج۱، ص ۶۳۱؛ ظهیرالدین نیشابوری، ج۱، ص۲۲؛ راوندی محمد، ج۱، ص۱۱۲؛ بنداری اصفهانی، ج۱، ص۳۱-۳۲) در برخی متون از دفن افراد دیگر آل سلجوق، همچون تتش الب ارسلان (د ۴۸۸ق/۱۰۹۵م) و طغرل سوم (د ۵۹۰ق/۱۱۹۴م) نیز در آرامگاه طغرل اول یاد شده است. از اینرو، میتوان از آن به عنوان آرامگاه خانوادگی سلجوقیان یاد کرد. (مجمل التواریخ و القصص،ج۱، ص۴۶۵؛کریمان، ری باستان، ج۲، ص۱۸۲؛ شرف س ۱۳۰۲ق شم ۲۹، دوره روزنامههای شرف و شرافت، ج۱، ص۶ -۷؛ بنجامین، ج۱، ص۵۳)سفرنامهها به نام برج طغرل یا برج ری اشاره شده است (Porter, KR, Travels in Georgia, Persia, Armenia, Ancient Babylonia, London, ۱۸۲۱، ج۱، ص۳۶۰؛Dieulafoy, J, La Perse la Chald E e et la Susiane, Paris, ۱۸۸۷، ج۱، ص۱۳۶و ص۱۳۳؛ Morier, J, A Journey Through Persia, Armenia and Asia Minor to Constantinople, London, ۱۸۱۲، ج۱، ص۲۳۳و ص۲۳۲) نقشه برج از گونهای است که در سدههای ۴- ۸ق/۱۰-۱۴م رایج بوده است. (Hillenbrand, ، ج۱، ص۲۳۷؛ شیبانی، «بررسی و تحقیقی پیرامون برج علاءالدوله»، ج۱، ص۹) تناسبات درست و تزیینات کاملاً دقیق آن، باعث شده است که این برج از جمله جذابترین و بیعیبترین برج آرامگاهها به شمار آید. (Hillenbrand, ج۱، ص۸۲) در ساختمان برج از آجر استفاده شده است و نقشه داخلی آن مدور، و شکل خارجی آن ستارهای به ترتیب به قطر ۱۱ و ۱۶ متر با ۲۴ ترک (ذکاء و سمسار، ج۱، ص۴۳۳؛Hillenbrand, R, X The Flanged Tomb Tower at Bast m n , Art et soci E t E dans le monde iranien, Paris, ۱۹۸۲، ج۱، ص۸۲) و ارتفاع آن حدود ۲۰ متر است. ( ذکاء و سمسار، ج۱، ص۴۳۸) برج بر پی و بنیادی از قلوه سنگ و آجر برپا شده که از دیده پنهان است. در حال حاضر پیرامون بنا به شعاع بیش از یک متر محوطه سازی شده که به نظر میرسد در تعمیرات سالهای اخیر ایجاد شده باشد.(Hillenbrand, ج۱، ص۸۲) نمای خارجی برج فاقد ازاره است، پرهها از پایین برج آغاز، و در بالا در زیر تزیینات طاسهای بزرگ و کوچک رُخبام برج محو میشود. (مشکوتی، ج۱، ص۲۱۵)
نقشه بیرونی برج
برج در حال حاضر دارای دو ورودی جنوب شرقی و شمال غربی است. سر در ورودی جنوب شرقی یا سر در اصلی پر نقش و نگار، و تا اندازهای از بدنه برج بیرون آمده است. سعی معمار بر آن بوده که به تناسب و تقارن نقشه پرهای برج صدمهای وارد نیاید. از اینرو، ورودی را در فضای میان دو پره ایجاد کرده است، اما در کل نقشه از هماهنگی و توازن گنبد قابوس برخوردار نیست. این ورودی طاقی ضربی دارد که از داخل، نوع چیدن آجرها به شکل جناغی است. بر پیشانی سر در، تزیینات زیبایی وجود داشته که پس از تعمیر، اثری از آن باقی نمانده است. جای آنها لوحی مرمری با تاریخ ۱۳۰۱ق. در قاببندی مستطیل نصب شده است. این ورودی با ترکیبی ماهرانه و طاقچهسازیها نمایشگر شیوه کاملاً معمارانه است، قاببندیهای تو در تو نمونه سادهتری از تزیینات مشابه آن در یادمان سمیران (طارم) است. در گذشته ردیفی از طاسهای تقریباً با سطح صاف در قاب بالای سر در قرار داشته است، شکلی که این برج را به یادمانهای دیگر سلجوقی در شمال غرب ایران، مانند جامع دماوند، بنای پیر تاکستان و برج نقارهخانه در ری پیوند میدهد. (Hillenbrand, R, X The Flanged Tomb Tower at Bast m n , Art et soci E t E dans le monde iranien, Paris, ۱۹۸۲، ج۱، ص۸۳)
مجریان بنا
به نوشته لوحه تعمیر این بنا به فرمان ناصرالدین شاه و زیرنظر امینالسلطان، با اجرای ابوالحسن معمارباشی صورت گرفته است. ( شرف س ۱۳۰۲ق شم ۲۹، دوره روزنامههای شرف و شرافت، ج۱، ص۸؛ اورسل، ج۱، ص۲۲۳؛ کمالالدوله، جهان نمای مظفری، چ سنگی؛ Porter, KR, Travels in Georgia, Persia, Armenia, Ancient Babylonia, London, ۱۸۲۱، ج۱، ص۳۶۰)
در همان زمان به دستور همو باغی نیز پیرامون برج احداث گردید. (اعتمادالسلطنه چهل سال تاریخ ایران، ج۱، ص۸۵؛ کرزن، ج۱، ص۴۶۴؛ جکسن، ج۱، ص۴۹۱)
نقشه هنرمندان از برج
در نقشهای که پاسکال کست (۱۲۵۶-۱۲۵۷ق./۱۸۴۰-۱۸۴۱م.) از برج ارائه داده، پلکان در دل یکی از پرهها مقابل ورودی نشان داده شده است؛ در همین محل است ( ذکاء و سمسار،ج۱، ص۴۳۳) که در گزارش کارلاسرنا که در فاصله سالهای ۱۲۹۴- ۱۲۹۵ق./۱۸۷۷- ۱۸۷۸م. در ایران به سر برده، ورودی دومی ایجاد شده بوده که در زمان اقامت او در تهران تنها خمیدگی طاق آن دیده میشده است (ذکاء و سمسار، ج۱، ص۲۰۵) این ورودی ظاهراً به هنگام تعمیرات سال ۱۳۰۱ق. به در دیگری برای برج تبدیل شده است. در قسمت بالای ورودی شمالی غربی بنا، پلکانی دیده میشود که اکنون حدود ۷ متر از سطح زمین فاصله دارد، زیرا با ایجاد در دوم، ورودی پلکان از پایین قطع شده است. با توجه به ارتفاع زیاد، ورود به آن، تنها با نردبان امکانپذیر است.
تزیین برج
تزیین بالای بدنه خارجی شامل ۳ ردیف طاسهای بزرگ و کوچک است که در واقع باید آنها را مقرنس ابتدایی دانست. گودی کم درون این تزیینات در مقایسه با عمق مقرنس بسیار کمتر و تقریباً مسطح است. (Hillenbrand, R, X The Flanged Tomb Tower at Bast m n , Art et soci E t E dans le monde iranien, Paris, ۱۹۸۲، ج۱، ص۸۳)اینگونه تزیین نخستینبار در گنبد قابوس به کار رفته است، اما در بناهای دیگر دوره سلجوقی هم کمیاب نیست. نمونههای دیگر را در نمای خارجی زیرگنبد، مانند گنبد علی ابرقو (۴۸۸ق./۱۰۹۵م.)، بالای سر در ورودی برج سه گنبدِ ارومیه (۵۸۰ق./ ۱۱۸۴م.)، مؤمنه خاتون در نخجوان (۵۸۲ق.)، و روی ساقه گنبد در مسجد جمعه اردبیل (سده ۶ق./ ۱۲م.) میتوان دید؛ همچنین در گوشهسازی گنبد، به گنبد شمالی مسجد جامع اصفهان، مسجد جامع گلپایگان (سده ۶ق) و جامع اردستان (سده ۶ق)، میتوان اشاره کرد.( ↑ Godard, A, P th r، E I r n, Haarlem, ۱۹۳۶، ج۱، ص۱۵۹ ، ص۱۵۵ص۱۹۵ص۱۳۹؛Pope, AU, A Survey of Persian Art, Tehran etc, ۱۹۶۷، ج۸، ص۳۴۵وص۲۵۹)
در بالای تزیینات طاسی دو ردیف آجرچین از مثلثهای بیرون آمده و کتیبهای که گفته میشود: بر روی در برج طغرل نصب شده بوده است. بالای آنها، تزییناتی ساده به چشم میخورد که قرنیز را کامل کردهاند. این بخش در تعمیرات دوره ناصری جایگزین کتیبهای ارزشمند شده که به خط کوفی بر گرداگرد برج در بالای تزیینات طاسی وجود داشته است. بخشهایی از کتیبه از میان رفته در تصاویری که پیش از تعمیر برج کشیدهاند، مشخص است و سیاحانی مانند موریه و پرتر و دیگر کسانی که برج را دیدهاند، از آن یاد کردهاند. (Dieulafoy, J, La Perse la Chald E e et la Susiane, Paris, ۱۸۸۷، ج۱، ص۱۳۳)
تاریخ ساخت
برخی از پژوهشگران تاریخ ساخت برج طغرل را رجب ۵۳۴/ مارس ۱۱۴۰ میدانند. این نظریه برپایه لوح آهنی با نوشته کوفی (متعلق به موزه هنر دانشگاه میشیگان) و با رقم عبدالوهاب قزوینی است (موزه۱، که ادعا شده روی در برج طغرل نصب بوده است ( Miles, CG, X Appendix n , Ars Orientalis, Berlin, ۱۹۶۶, vol VI، ج۱، ص۴۶ -۴۵؛Grabar, O, X The Earliest Islamic Commemorative Structures n , Ars Orientalis, Berlin, ۱۹۶۶, vol VI، ج۱، ص۳۷) در حالی که صاحب النقض به هنگام تألیف کتاب خود در حدود سال ۵۶۰ق گورخانه طغرل را بنایی صد ساله میداند، (قزوینیرازی، ج۱، ص۶۳۱)بر این اساس بنیاد بنا به دو دهه آغازین سده ۵ق باز میگردد. هیلنبراند تزیینات طاسی قرنیز را بهترین سند تاریخگذاری فرض کرده که بیتردید سلجوقی است، (Hillenbrand, R, X The Flanged Tomb Tower at Bast m n , Art et soci E t E dans le monde iranien, Paris, ۱۹۸۲، ج۱، ص۸۵.) و پیرنیا نیز آن را در شمار شاهکارهای معماری سبک رازی میداند که تا نیم سده پیش از تاخت و تاز مغولان رایج بوده است. (پیرنیا کریم، مجموعه مقالات و مصاحبهها، ج۱، ص ۸۰) این بنا با شماره ۱۴۷ به ثبت رسیده است.(مشکوتی، ج۱، ص۲۱۵؛ دانشنامه جهان اسلام)
تمامی مطالب سایت تحت حمایت قانون «حقوق مولفين» میباشد.
هرگونه سوءاستفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات، بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است.
همچنین استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد
تمامی حقوق برای وبسایت تهران نامه محفوظ است. | طراحی و توسعه توسط رایانیتا