باغ شهرنو
در دوره سلطنت محمدعلی شاه پس از ترور ناموفق شاه در تهران، او بسیار برآشفت و تصمیم گرفت مشروطه خواهان را بسیار سخت و جدی سرکوب کند. بنابراین خاندان سلطنت را از کاخ گلستان به باغشاه، خارج حصار ناصری برد و به لیاخوف دستور داد تا با قوای قزاق تشکیلات آنان را در هم بپیچد و آنهارا تارومار سازد. در این ایام بسیاری از رجال و اطرافیان شاه به تبعیت از او عمارات و خانه های داخل شهر را رها و به اطراف باغ شاه کوچ کردند و به باغها و خانه های آن محله منتقل شدند و درصورت نیاز جمعی عمارات نو ساختند و آنجا سکونت گزیدند. بدین ترتیب یکی از وسیع ترین محله های شهر را تشکیل دادند. این محله که از باغ شاه تا حوالی دروازه گمرک ادامه داشت، با نام شهرک نو شهرت یافت. بعد از آن زمانی که دولت به قصد مهار روسپیان که در شهر پراکنده بودند و مردم را آزار می دادند، در جنوب این محله باغهایی که تفرجگاه برخی از تهرانی ها بود را برای اسکان فواحش در نظر گرفتند و آنها را در آنجا گردآوردند تا هم آسان تر بر آنان نظارت کنند و نیز همسایگان آنها را در محلات مختلف تهران از مجالست و آزار همسایگی برهانند. مشهورترین آن باغ و کاروانسرای بزرگ حاج¬عبدالمحمودبانکی و باغچه¬ولی¬خان و… بود. بعد از این رفته رفته شهرک نو را مردم شهرنو گفتند و زمانی که باغهای محل سکونت این زنان و افراد وابسته به ایشان را در گوشه آن محله محصور کردند، نام شهرنو بر کل محله از زبان افتاد و تنها بر همان محدوده محصور بکار بردند و اینگونه شهرنو در تداول عامه فقط محدوده محل سکنای فواحش و اطرافیانشان قلمداد شد.
«شهرنو یا کمیساری نمره ۱۰ در ناحیه شهرنو تشکیل شد. این ناحیه در بیرون دروازه قزوین و ظاهراً پیش از خراب کردن برج و باروهای شاه تهماسبی در ۱۲۸۴ق./۱۸۶۷م. پدید آمده بود.»( تکمیل همایون، تاریخ…، ج۲، ص۳۵)چون این ناحیه جدیدالاحداث بود، به شهرنو معروف شد. محله دروازه قزوین در این ناحیه قرار داشت. شهرنو دارای باغهای پر درخت بزرگ بود و ساکنان آن را بیشتر کوچندگان ولایات و نواحی مختلف تهران تشکیل میدادند. (فمی تفرشی، پلیس خفیه ایران، ج۱، ص۴۹)شهر نو محلهای خوش آب و هوا و از تفرجگاههای مردم جنوب و جنوب غربی تهران بود. در زمان حکومت سید ضیاء زنان بدکاره شهر را جمع کردند و در آنجا اسکان دادند.( شهری، تاریخ اجتماعی…، ج۳، ص۱۷۵) در ۱۳۰۱ش.، جمعیت شهرنو ۰۸۵‘۲ نفر بود. (تکمیل همایون، ج۳، ص۱۱۷) حدود ۱۵ سال بعد در ۱۲ آذرماه ۱۳۰۷، شهر تهران را به ۴ ناحیه شمال، جنوب، شرق و غرب تقسیم کردند و در این نواحی ۹ بخش پدید آوردند:
۱ و ۲، محله بهارستان؛ ۳، خیابان استخر در حسنآباد؛ ۴، خیابان فرمانفرما (شاهپور = وحدت اسلامی)؛ ۵، خیابان بلور سازی؛ ۶، خیابان حاج ابوالفتح؛ ۷، خیابان ماشین؛ ۸، بازارچه کنار خندق؛ ۹، محله پامنار.
شهرنو (فاحشهخانه) محلهاى بود در شمال غربى ميدان گمرك جهت اسكان روسپيان كه اكنون به فضاى سبز و تاسيسات عمومى تبديل شده است. وقتی مخالفت محمدعلی¬شاه با مشروطه¬خواهان علنی شد، و شدت یافت. او برای محافظت از خود و خاندان سلطنت و از دیگر سوی سر کوب آزادانهتر مخالفان کاخ گلستان مقر پادشاهی را که داخل شهر قرار داشت، ترک و به باغ¬شاه خارج حصار تهران نقل مکان کرد. بعد از این واقعه برخی از رجال دربار و مردم عادی نیز به اطراف باغ¬شاه که تا آن زمان بیابان بود، آمدند و باغ و خانه و دکان ساختند، و بدین ترتیب ناحیه جنوب باغ¬شاه تا حوالی دروازه گمرک، آباد شد و به شهر (شهرک) نو معروف گردید. حسن اعظام قدسی در کتاب «خاطرات من» تفصیل این اتفاق را آورده: «… در 4 جمادی¬الاولی 1326 ق. محمدعلی¬شاه در باغ¬شاه تمرکز یافت. رجال و اعیان روز به فکر افتادند، در اطراف باغ¬شاه، تهیه باغ و منزل نمایند، به این جهت شروع به آبادی گردید که در اندک مدتی در اطراف باغ¬شاه تا دروازه گمرک آبادی شروع و دارای دکاکین و حمام و آنچه مایحتاج ساکنین بود دایر گردید… چون پس از ساختمانها و دایر شدن دکاکین از هر طبقه از شهر بیرون آمده خانه و محل کسب خود را بیرون شهر قرار دادند، لذا نام آن را شهرنو نهادند، و محمدعلی¬شاه دستور داد، و مراقب بود که کوچکترین مزاحمتی از طرف نظامیان به تازه ساکنین مخصوصا به کسبه وارد نیاید، و خود نیز بازرسانی مخصوص بر این کار گماشت… حکومت شهرنو را شاه به سالارفیروز برادر امیربهادر سپرد …روزی یک سرباز به یکی از کسبه آنجا تعدی میکند … محمدعلی¬شاه او را میخواهد و حضورا سرباز را تیر باران میکند…»
شهرنو، گردشگاه تهرانیها بود، و باغات مصفایی داشت، ازآن¬جمله باغ و کاروانسرای بزرگ حاج¬عبدالمحمودبانکی و باغچه¬ولی¬خان که بسیار پر گل و گیاه بود. ناحیه شهرک¬نو از سمت شرق به ناحیه قناتآباد میرسید. ناحیه اخیر از میدان گمرک آغاز و تا میدان محمدیه و زیر سنگلج قدیم را در بر میگرفت. در این ناحیه گذرها و بازار چههای متعددی وجود داشت.(فمی تفرشی، 156.) باغچه ولىخان – باغچهاى بود پر گل و گياه با آب جارى و باغچه بندىهاى شاعرانه در چند هزار مترمربع زمين در محله شهرنو – اين باغچه بهترين نقطه عشرت و خوشگذرانى در شهر نو بود. (شهری، ج 3، 174.)
در این زمان آمار منتشره در روز دوشنبه 25 اردیبهشت 1385 مساحت محلات دهگانه از پایتخت مساحت محله شهر (شهرک)نو که تازه تشکیل شده بود، را در این میان مشخص شده است:
• محله ارگ – ۴۱۶۷۰۰ متر مربع
• محله دولت – ۳۳۰۰۴۰۰ مترمربع
• محله حسنآباد – ۳۲۹۶۰۴۰ مترمربع
• محله سنگلج – ۲۹۵۶۰۳۰ مترمربع
• محله قناتآباد – ۳۱۳۵۶۰۰ مترمربع
• محله محمدیه – ۲۸۷۵۶۰۰ مترمربع
• محله قاجاریه – ۲۰۷۴۶۰۰ مترمربع
• محله بازار – ۱۶۵۷۹۲۰ مترمربع
• محله عودلاجان – ۱۵۷۴۸۰۰ مترمربع
• محله شهرنو – ۳۱۷۰۶۰۰ مترمربع
محله شهرنو از محلات جدیدالتاسیس و تازهبنا بوده خارج از نقشه شهر رسم شده است.
تعداد افراد شاغل و بیکار ذکور در محلات دهگانه:
1. محله ارک – ۵۰۵ نفر شاغل – ۲۸۶ نفر بیکار بیمصرف
2. محله دولت – ۴۰۹۶ نفر شاغل – ۷۷۵ نفر بیکار بیمصرف
3. محله حسنآباد – ۱۳۸۳ نفر شاغل – ۶۳۱ نفر بیکار بیمصرف
4. محله سنگلج – ۵۵۷۷ نفر شاغل – ۱۰۷۹ نفر بیکار بیمصرف
5. محله قناتآباد – ۲۳۹۳ نفر شاغل – ۱۹۸ نفر بیکار بیمصرف
6. محله محمدیه – ۵۰۸۹ نفر شاغل – ۳۸۸ نفر بیکار بیمصرف
7. محله قاجاریه – ۲۷۵۱ نفر شاغل – ۳۲۴ نفر بیکار بیمصرف
8. محله بازار – ۶۹۳۵ نفر شاغل – ۱۰۸۶ نفر بیکار بیمصرف
9. محله عودلاجان – ۶۲۵۸ نفر شاغل – ۹۴۳ نفر بیکار بیمصرف
10. محله شهرنو – ۳۲۵ نفر شاغل – ۶۹۲ نفر بیکار بیمصرف
جمعا: ۳۵۳۱۲ نفر شاغل – ۶۴۰۲ نفر بیکار بیمصرف
چنان¬که ملاحظه میشود محله شهرنو با مساحت بیش از سه میلیون مترمربع جزو وسیعترین محله های تهران آن روزگار را تشکیل میداد و همین آبادانی سبب شد تا در دوران پهلوی اول که موج تازهای از مهاجرین به پایتخت پدید آمد، اراضی مظفری که در مجاورت ضلع غربی آن قرار داشت مورد هجوم تازه واردین واقع شد و آنان رفتهرفته در آنجا ساکن شدند و این امر خود موجب توسعه شهر از سوی غرب شد.
در ۱۳۱۱ش. دروازههای دارالخلافه ناصری را یکی پس از دیگری فرو ریختند، خندقهای دور شهر را پر کردند و با احداث ۴ خیابان شبه کمربندیِ شاه رضا (انقلاب)، سی متری (کارگر)، شوش و شهباز (۱۷ شهریور)، به ترتیب در حد شمالی، غربی، جنوبی و شرقی، شهر تهران ۸ ضلعی سابق را به صورت ۴ ضلعی مربع درآوردند. این گستره جدید در۴۶ کمـ ۲، تقریباً ۱۱ برابر تهران زمان فتحعلیشاه و ۵/۲ برابر تهران دوره ناصرالدین شاه بود که بیش از پیش جمعیتهای مهاجر را در خود جای داد. (تکمیل همایون، ج۲، ص۸۱-۸۲؛کریمان، تهران درگذشته و حال، ج۱، ص۲۹۷-۲۹۸)
