چال هرز
در گذشتههای دور محله قبا چالهرز نام داشت چالهرز گودال بزرگ و دره شکلی بوده که هرزآبها به آن جا سرازیر میشدهاست و به این سبب نام چالهرز (ترکیب چاله و هرز) را به خود گرفتهاست.محله قبا نیز به چال هرز معروف بود. زیرا آبهای هرز چاهها و قناتها در گودال بزرگی که در بلوار شهرزاد فعلی وجود داشت ریخته میشد. در زمان رضا شاه روی گودال را با خاک پر کردند و در چال هرز به کشاورزی پرداختند. آن زمان چندین قنات در محله قبا وجود داشت که اکنون همه آنها زیر زمین مدفون شدهاند. چالهرز شامل یک باغ به مساحت ۲۰۰ هزار متر و مقداری زمینهای زراعی در حدود ششصد هزار متر است که مجموعه مساحت باغ و زمینها به هشتصد هزار متر میرسد. از شمال به اراضی قلهک که حد آن نهر حقابه دولاب است. از غرب به جاده قدیم تهران به شمیران و از جنوب به جاده ای که از سه راه ضرابخانه از جاده شمیران جدا شده و به سلطنت آباد میرود و حد شرقی آن اراضی ضرابخانه و سلطنت آباد است. اعتمادالسلطنه دربارهٔ این آبادی مینویسد: «چال هرز از دهات بلوک شمیران طهران، طرف غربی ضرابخانه دولتی، هوایش گرم و آبش کم، سه چهار خانوار رعیت این ده است، باغ هم دارد.» .(اعتمادالسلطنه، مرآت البلدان، ج ۳ ذیل کلمه چال هرز)
این دهکده به دست محمد ولی خان سپهسالار تنکابنی آباد شده و پس از او به وراث او رسیدهاست. میرزا علی اصغر مصری از وراث سپه سالار به مبلغ هفتاد هزار تومان خریدهاست (پیش از سال ۱۳۲۵ ش.). اراضی خارج باغ را فعلاً اشخاص مختلف خریده و مشغول ساختمان هستند. در خود باغ هم که فعلاً در دست ورثه میرزا علی اصغر مصری است، مشغول بر پا کردن چند ساختمان هستند. قسمت شرقی داخل باغ به نام «موستان» و قسمت غربی را «اندرون» میگویند. احتمال میرود اندرون سپهسالار در این قسمت باغ بودهاست. اراضی داخل باغ را فعلاً (سال ۱۳۲۵ش. ) صیفیکاری میکنند و گندم و جو آبی در زمینهای جنوبی و گندم و جو دیم در تپههای شمال شرقی به عمل میآید. کشت بیرون باغ تقریباً متوقف شدهاست چون اراضی کشتزار را بیشتر برای ساختن خانه خریدهاند. تا وقتیکه این آبادی روبراه بود در حدود بیست خروار جو و گندم برداشت داشت. سردرختیهای مهم آن، آلوچه، گلابی، هلو و گردو است که مقدار ناچیزی از آن به بازار میآید. صیفی و تره بار این محل از سبزی و لوبیا و هویج و کدو و سیب زمینی اسلامبولی و رسمی و گوجه فرنگی، برای فروش به تهران میآمد و گاهی هم به بازار تجریش و قلهک عرضه میشد. در کشتزار آن یونجه و اسپرس نیز کاشته میشد. در این ده هشت رأس گاو شیری بود که شیر آن به تهران میرسید. پنج رأس هم خر دارند. مرغ خانگی و خروس نیز نگهداری میکنند. از شکار هم فقط کبوتر چاهی در این محل یافت میشود.
باغ کوکب در اراضی چالهرز: باغ کوکب در اراضی جنوبی چال هرز است و مساحت آن صدهزار متر مربع است. دیوار غربی و جبهه خیابان شمیران چهارصد و نود دو متر، دیوار شرقی که جبهه خیابان ضرابخانه است هفتصد و هشتاد و پنج متر و طول شمالی پانصد و شصت متر در دو ضلع است. قناتهای ده:
۱ . قنات بالا که داخل باغ و قسمتی از اراضی کشتزار جنوبی باغ را آبیاری میکند. آب این قنات دو سنگ است و رشته آن پس از گذشتن از اراضی قلهک به باغ قوام شیرازی میرسد. مادرچاه این قنات در بالای این باغ است. آب این قنات چندان گوارا نیست.
۲. قنات پایین که آب بهاره اش یک سنگ و نیم است و آب آن سبکتر از آب قنات بالاست. این قنات قسمت پایین اراضی جنوبی باغ را آبیاری میکرد؛ ولی در سال ۱۳۲۱ ه. ش . وراث میرزا علی اصغر مصری این قنات را به شرکت کوکب به مبلغ سی و شش هزار تومان فروختند و در نتیجه قسمتی از کشتزارها بی آب ماند.(اعتمادالسلطنه، مرآت البلدان، ج ۳ ذیل کلمه چال هرز؛ ستوده، ص۳۲)
«محمدحسنخان اعتمادالسلطنه» وزیر ناصرالدین شاه در کتاب «مرات البلدان» درباره چالهرز اینطور نوشته است: «چال هرز از دهات بلوک شمیران طهران است در طرف غربی شرابخانه دولتی. هوایش گرم و آبش کم. ۳، ۴ خانوار رعیت در این ده است. باغ هم دارد.» در جای دیگری از خاطرات روزانهاش هم آوردهاست: «… از بیرون تشریف آوردند. از ارگ سوار شدند، سلطنتآباد تشریف بردند… قدری سواره گردش کردند… بعد سر قنات ناهار میل کردند، بلافاصله سوار شدند، به چالهرز که دهی است متعلق به کشیکچیباشی، تشریف بردند. ۵ دقیقه ماندند، داوودیه رفتند.»
وجه تسمیه:
«پستی زمین در این حوالی باعث شد تا جایی به نام چال آب هرز تشکیل شود. جایی که آبهای سطحی در زمان بارش برف و باران جمع میشد. کمکم واژه چال آب هرز جای خود را به چال هرز داد. این نام گاهی اوقات چاله هرز نوشته میشود که باید دقت کنیم به های تصغیر نیازی نیست و این ۲ کلمه در کنار هم بهصورت مضاف و مضافالیه نوشته میشود. مثل چال حصار، چال میدان، چال سیلابی که نام محلهایی در تهران است.»
در اسنادی دوره شاه تهماسب صفوی که مربوط به وقفیات حضرت عبدالعظیم(ع) است نام چال هرز آمده است.
اوایل حکومت پهلوی تسطیح زمینهای چال هرز آغاز شد. این محله پر آب یا به عبارتی پر از قنات بود. باغ بزرگ سپهسالار تنکابنی در شمال محله بود. باغ کوکب هم از باغهای بزرگ در جنوب محله چال هرز بود. شخصی به نام اردکانی که از افراد تحصیلکرده آن زمان بود، باغ کوکب را خرید و به پرورشگاه تبدیل کرد. ابوالحسنخان قرهگوزلو معروف به ناصرالملک که نایبالسلطنه احمدشاه قاجار بود هم باغ و عمارتی در چال هرز داشت که تابستانها به آنجا میرفت. باشگاه اسبسواری هم در چال هرز بود.باشگاه سالهاست تخریب و به بوستان تبدیل شدهاست. با تسطیح زمینهای چال هرز در روزگار پهلوی، امریکاییها در زمینهای وسیع، باشگاهی برای تفریحات خود بنا کردند به نام «کلوب امریکاییها» که حالا جای خود را به بوستان پایداری دادهاست. چهره محله چال هرز با ساخت حسینیه ارشاد و مسجد قبا در دهه ۵۰ بار دیگر عوض شد.
