ورامین

پس از افول ورامین در رویدادهای اواخر سده ۸ ق. که در دوره ایلخانان جای شهر ری را گرفته بود و مرکزیتِ تومان ری را داشت، تهران رونق و اعتباری دو چندان یافت،(آذری دمیرچی، ج۱، ص۱۳و۱۴) چنان‌که کلاویخو، فرستاده هانری سوم پادشاه اسپانیا به دربار امیرتیمور گورکانی (که بر سر راه خود به سمرقند در ۸۰۷ق./۱۴۰۴م. چنـد روزی را در تهـران به سر بـرده) آنجا را شهر خوانده است.( Clavijo، ، ج۱، ص۹۸ ، ۲۰۰۱) این مطلب مؤید آن است که اهالی محل هم در آن هنگام تهران را شهر می‌خوانده‌اند. (عدل،ج۱، ص۲۰-۲۱، تهران پایتخت دویست ساله)کلاویخو تهران را شهری بزرگ، خرم و فرح‌زا وصف کرده که بر گرد آن دیواری نبوده، و در آن همه‌گونه وسایل آسایش یافت می‌شده است. به گزارش همو تهران در آن زمان در قلمرو حکومت سلیمان میرزا، داماد تیمور گورکانی قرار داشته است. مقر این امیر تیموری شهر ورامین بوده که کلاویخو آن را شهری بزرگ، اما با خانه‌های اغلب خالی از سکنه و غیرمسکونی توصیف کرده است. Clavijo، ، ج۱، ص۹۸-۹۹ص۱۸۲، ۲۰۰۱) کلاویخو از خانه‌های زیرزمینی تهران یاد نکرده، و نوشته است که او را در اقامتگاه موقت امیر تیمور و در واقع در بهترین خانه تهران، جای دادند. بدون تردید این بنا تنها بنای بیرونی تهران نبوده است، زیرا فردای آن‌ روز بابا شیخ نامی که از بزرگان تهران و مأمور استقبال و پذیرایی از آن‌ها بوده، او و همراهانش را به اتفاق سفرای سلطان مصر که در آن هنگام آن‌ها نیز در تهران به سر می‌بردند، به سرای خود دعوت، و در آن‌جا از آن‌ها پذیرایی کرده است. (همان،ج۱، ص۹۸) احتمال داده‌اند ساختمانی که کلاویخو از آن یاد کرده است، با ملحقاتش، در محل کنونی تخت مرمر و خلوت کریم‌خانی در کاخ گلستان قرار داشته، و از همان زمان به هنگام حضور حاکم ولایت و یا عبور پادشاه از محل، نقش مرکز اداری را ایفا می‌کرده است و بعدها هسته اولیه ارگ سلطنتی تهران را تشکیل داده است.(عدل،ج۱، ص۲۱-۲۲) با توجه به این‌که بقایای قدیمی‌ترین بناهای تهران در محدوده تهرانِ عصر تیموری واقع است و با این فرض که امامزاده‌ها و گورستان‌ها در کنار مرزهای شهری قرار داشته‌اند، می‌توان محدوده تهرانِ عصر تیموری را بازشناخت. بر این اساس منتهی‌الیه جنوب شرقی تهران در سده ۹ق./۱۵م.، تقریباً در نزدیکی محلی بوده است که اکنون بقعه سیداسماعیل در آن قرار دارد. این بقعه پیش از۸۸۶ ق./ ۱۴۸۱م. ساخته شده است. امامزاده یحیی مرز شمال شرقی شهر را تعیین می‌کرده است. این مقبره که در ۸۹۵ ق./۱۴۹۰م. وجود داشته، قطعاً پیش از ۶۲۸ ق/ ۱۲۳۱م ساخته شده است، زیرا بر یک تکه کاشی مکشوفه در آن‌جا همین تاریخ نقش شده است. خانه‌ها و باغ‌های تهران تا آن سوی امامزاده یحیی امتداد می‌یافتند و سپس با گردش به سمت غرب تا محل کنونی کاخ گلستان پیش می‌رفتند. مرز جنوبی تهران امامزاده زید در محل کنونی بازار بوده، و مرز جنوب غربی تهران به امامزاده سیدنصرالدین که پیش از ۹۹۳ق./۱۵۸۵م. ساخته شده بود، نمی‌رسیده است. بازار یا توده کوچک بناهای تجارتی که بازار را تشکیل می‌داده، قطعاً در محل کنونی خود قرار داشته، و مهم‌ترین محله از محله‌های دوازده‌ ‌گانه تهران به شمار می‌رفته است.(عدل،ج۱، ص۲۱-۲۲)