باغ گلشن

باغ گلشن
باغ گلشن، باغی بوده است در تهران که در سال 1281 ق . در محل میدان توپخانه ٔ قدیم در داخل ارگ تهران با استخرآبی تعبیه شد. (از اطلاعات ماهانه شم 69 ص 26).
تهران تا پیش از فرمان شاه تهماسب صفوی در ۹۶۱ق./ ۱۵۵۴م. فاقد حصار و برج و بارو بود، اما احداث چهارباغی از چنار در زمان شاه عباس، نیز اقامت یک سالۀ شاه سلطان حسین و پذیرایی او از درّی افندی، سفیر عثمانی، بیانگر اهمیت این شهر در آن دوره است (کلاویخو، ۱۷۵؛ روملو، ۶۳۵؛ دلاواله،ج۱ ، ۷۰۷؛ اعتماد السلطنه، مرآت…،ج1، ۸۲۸،ج ۴ ، ۱۹۰۴؛لاکهارت، ۱۴۱-۱۴۲). از داخل شهر و جنوب ارگ، رهگذران پس از عبور از سبزه‌میدان و پلی چوبی که بر روی خندق جنوبی زده شده بود (دروازۀ تخته پل)، به میدان ارگ وارد می‌شدند که از دورۀ زندیه وجود داشت. این میدان در دوره‌های مختلف: میدان ارگ، میدان شاه، میدان توپخانه، باغ گلشن، دوباره میدان ارگ و میدان ۱۵ خرداد نام گرفته است. در وسط میدان سکویی قرار داشت، که توپ معروف به«مروارید»روی آن نصب شده بود. در اطراف‌ میدان‌ عمارتهایی نظیر تلگرافخانه، دفترخانه، سردر نقاره‌خانه و جز آنها وجود داشت که سردر عالی‌قاپو، سردر ورودی به محوطۀ ارگ از سمت شهر بود و در بخش فوقانی آن نقاره‌خانه قرار داشت و راه ورود به ایوان تخت مرمر بود (کریمان، تهران در…؛ بنجامین، ۵۶؛ فووریه، ۱۰۸؛ ذکاء، ۳۰، ۳۳، ۳۳۲؛ فلاندن، ۱۱۱).‌
میدان ارگ در دوره قاجار بسیار وسیعتر از اندازه‌های کنونی آن بود که پس از ساخت و سازهای دهه‌های آغازین دوره نوسازی تهران از وسعتش کاسته است. ادوارد براون در سال 1888 از تهران بازدید کرد، این فضا را چنین توصیف کرده است که میدان ارگ میدان زیبایی است که «به خوبی سنگ فرش شده و دور تا دورش را درخت کاشت اند و میدان ارگ خوانده می شود. وسط میدان یک حوض بزرگ آب به شکل هشت ضلعی دیده می شود که پرامون آن چراغ های گاز نصب شده است. در منتهی الیه جنوب میدان، سکویی ساخته شده که بر آن توپ چرخدار بزرگی قرار گرفته که یک توپ استثنایی و جالب توجه است و مانند اصطبل سلطنتی و محل های گوناگون دیگر، محلِ بست (پناهگاه مجرمان) محسوب می شد.»(براون، یک سال در …، ص ۱۲۵، ۱۳۸۷)
د رعصر ناصری، میدان جدید ارگ را باغ گلشن نام نهادند، ولی میان مردم به باغ میدان معروف شد و یکی از باصفاترین گردشگاه‌های مردم تهران گشت.(روزنامه دولت علیه ایران، تهران، ۱۳۷۰ش.) و میدان ارگ تبدیل به گردشگاه عمومی شد:«نخست با انتقال توپ‌ها به میدان توپخانه جدید، میدان ارگ یا جلوخان محوطه کاخ‌های سلطنتی تبدیل به گردشگاه عمومی شد. اگرچه از حدود سال ۱۲۷۶ق. برخی از باغ‌های سلطنتی برای استفاده عموم گشوده شده بود، اما گشایش محوطه ارگ برای عبور و مرور عموم مردم اولین‌بار اتفاق افتاد.»(بروگش، ج۱، ص177و۱۷۱، ۱۳۶۷ش.)
در تحولات بعدی باغ ازمیان رفت و باردیگر آن اراضی به میدان تبدیل شد. در ۱۲۸۹ق. حسنعلی خان گروسی، وزیر فوائد عامه از طرف میرزا حسین خان سپهسالار صدراعظم به ممتحن‌الدوله شقاقی دستور داد که نقشه‌های ساختمانی وزارتخانه‌های جدیدی را که قرار بود دور میدان ارگ ساخته شود، ترسیم کند. این نقشه‌ها شامل طرح طبقات فوقانی و تحتانی و نمای ساختمان‌ها بود و ۳ نفر از مهندسان فرنگی مقیم پایتخت: پیرسن، طراح و آرشیتکت سفارت انگلیس؛ کاستگر، مهندس اتریشی که سال‌ها در خدمت دولت ایران بود؛ و بهلر، مهندس فرانسوی و مستشار مهندسی نظام، در این طراحی‌ها با آنان مشورت شد.(شقاقی، خاطرات، ج۱، ص۸۱و239و241، ۱۳۶۲ش.)