باغ مخبرالدوله
باغ ملكالكتاب رشتی در ضلع شرقى خيابان سفرا يا علاءالدوله (فردوسى كنونى) بود كه بعدها بخشی از آن را دولت آلمان و بخشی را هم دولت عثمانی را خريد و محل سفارت خود کردند. «محل کنونی ساختمان سفارتخانۀ آلمان در دورۀ ناصری، پیش از آنکه حصار شاهتهماسبی برچیده شود، باغی متعلق به ملکالکتاب رشتی، و روبهروی باغ ایلخانی (ﻫ م) بود.»(محبوبی، 570).
باغ ياد شده را مخبرالدوله از ملكالكتاب خريدارى كرد و سالها بعد به آلمانىها و عثمانی ها فروخت. علیقلی خان هدایت یا مخبرالدوله (۱۲۴۵-۱۳۱۵ق./ ۱۸۲۹- ۱۸۹۷م.)، از رجال دوره ناصری، است. شرح ماجرا را مخبرالسلطنه پسر مخبرالدوله در كتاب خاطرات و خطرات چنين آورده:
«منزل ما در چال ميدان بوده است، هيچچيز از آن به خاطرم(6ساله بوده است.) نمانده… به تشويق يحيى خان آجودان مخصوص پدرم باغ ملكالكتاب رشتى را خريد. روبروى باغ الله قلى خان ايلخانى كه حال بانك ملى است و به سفارت آلمان فروخته شد. عمارتى در زاويه روبروى بانك ملى داشت و ده دوازده هزار ذرع زمين در شش هزار تومان به اقساط خريدارى شد كه نصف آنرا پدرم برداشت و نصف آن را عمو نيرالملك، قطعهاى هم به محمدحسين خان اديبالدوله ناظم دارالفنون دادند. باغ و عمارت نيرالملك حالا سفارت عثمانى است كه تركيه شده است، سبب آبادى بيرون شهر سفارت انگليس شد.» (هدایت، خاطرات و خطرات، 1.)در صفحه 149 كتاب «تهران در آينه زمان»، باغ ملك¬الكتاب را در غرب خيابان فردوسى دانسته و منطبق بر باغ ايلخانى يعنى محل احداث بانك ملى معرفى كرده است كه اشتباه است. هنگام ترسیم نقشه نجمالدوله(برداشت نقشه 1305ق.) باغ مزبور در اختیار سفارت آلمان بوده است یعنی مخبرالدوله پیش از این تاریخ باغ را به آلمانیها واگذار کرده بود و …
«بیش از ۱۰۰ سال است که آلمان دارای نمایندگی سیاسی در ایران می باشد. در روز ۱۱ جون ۱۸۷۳ قرارداد دوستی و کشتیرانی بین امپراتوری آلمان و ایران منعقد گردید. از جمله مفاد این قرارداد احداث نمایندگی دائم در دو کشور بود. ۱۱ سال پس از عقد این قرارداد و درتاریخ ۲۰ اکتبر ۱۸۸۴ اولین نمایندگی آلمان در دربار ناصرالدین شاه تأسیس و آقای ارنست فون براونشوایگ به عنوان نماینده ویژه آلمان به ایران اعزام شد.»(وبگاه سفارت آلمان)
به نوشتۀ قهرمان میرزا سـالور ملقب به عینالسلطنه (عین السلطنه،ج1 ، 685-686)، این عمارت را صنیعالدوله پسر مخبرالدوله ساخته بود. باغ و عمارت، حدود یک دهه در اجارۀ سفارت آلمان قرار داشت تاآنکه در 1310 ش./ ۱۹۳۱ م، به مالکیت دولت آلمان درآمد.
کوچه جنوبی سفارتخانۀ آلمان بهسبب مجاورت با آن، به نام کوچهبرلن نامگذاری شد. (عین السلطنه،ج 9 ، 7231) قبلا مطابق «نقشۀ نجمالدوله»، نام کوچه آجودانباشی بود.
