باروتخانه يوسف آباد بر فراز تپه‏اى به گونه قلعه‏اى از خشت و آجر ساخته شده بود. اين بنا داراى ورودى مستقلى بوده و برج سه اشكوبه مدورى نظير بناهاى كلاه فرنگى داشته كه طبقه سومش بسيار كوچك و به كار ديده بانى مى‏آمده است و حصار كنگره دارى گرداگرد آن كشيده شده بود. »

 طرح باروتخانه تهران در كتاب «سفر به ايران» اثر اوژن فلاندن در چاپخانه «بسينه برژر» پاريس به چاپ رسيده است.

باروتخانه تهران

 اوژن فلاندن پسر سردار معروف ناپلئون بود كه به نقاشى علاقمند شد و بعدها جزو نقاشان مشهور فرانسه گرديد. او در سال 1844 م. هنگامى كه خرابه‏هاى شهر نينوا در بين‏النهرين كشف شد، از طرف دولت فرانسه مأمور شد كه ظرف مدت شش ماه از بناهاى نينوا تصاويرى تهيه كند. او غير از انجام اين مأموريت از بناهاى اصفهان و ديگر شهرهاى ايران و تهران نيز تابلوها و طرح‏هاى فراوانى پديد آورد. دولت فرانسه پس از بازگشت از سفر ايران به او مدال شواليه لژيون دونو اعطا كرد. آثار او هر چند به قصد تأمين منافع كشور متبوعش بوده ليكن در مبحث ايران‏شناسى مى‏تواند بسيار سودمند باشد.

 حال كه اين باروتخانه را شناختيد، بجاست مختصرى از تاريخچه باروتخانه در تهران در اين مجال اندك عرضه شود:

 باروت نياز اوليه در قورخانه و از ضروريات قشون به شمار مى‏رفت.

 محل باروت كوبى تهران در عصر قاجاريه چند بار تغيير كرد. اين تغييرات به جهت گسترش و توسعه فضاى مسكونى شهر از سويى و نياز به مكانى وسيع‏تر و بزرگ‏تر براى توليد بيشتر باروت از سوى ديگر بوده است.

 نخستين گام در ايجاد باروت كوبى جديد به منظور توليد بيش از شيوه سنتى معمول در ايران به روزگار فتحعلى شاه مى‏رسد، كه در برخورد با همسايگان نيرومند روسيه، انگلستان و عثمانى برداشته شد و آن هم توسط ميرزا بزرگ فراهانى و سپس فرزند برومندش ميرزا ابوالقاسم فراهانى وزير با كفايت عباس ميرزا نايب‏السلطنه انجام گرفت. در نهضت تجدد خواهى پديد آمده بدان روزگار كه بانيان آن اين پدر و پسر بودند، اقدامات فراوانى در تحصيل علوم و فنون جديد شد، كه از آن جمله است احداث باروت سازى در تبريز، در زمان ناصرالدين شاه و صدارت ميرزا تقى خان اميركبير، موج ديگرى از اصلاحات و آبادانى در كشور پديد آمد. در اين هنگام كارخانجات متعددى در تهران و ديگر نقاط كشور ايجاد شد. تأسيس باروتخانه و قورخانه نيز جزو همين اقدامات به شمار مى‏آيد.

 در نتيجه بررسى و پژوهش انجام يافته فعلاً با عنايت به اسناد در دسترس به خصوص نقشه‏هاى موجود تهران قديم فهرست باروت سازى‏هاى تهران را مى‏توان چنين برشمرد:

 1. باروت كوبى بازار تهران: اين باروت‏كوبى در كوچه غربى در چهار سوق كوچك بازار در چهار دكان تودرتو قرار داشت. اين مكان را بايد اولين باروت سازى تهران بدانيم، به احتمال فراوان بنيادش بايد به دوران پيش از قاجاريه و پايتختى تهران برسد. بعدها با توسعه فضاى مسكونى و تجارى در محله بازار باروت كوبى از اين مكان به محله سنگلج منتقل شد.

 2. باروت كوبى سنگلج: دومين محل باروت كوبى تهران گوشه شمال شرقى محله سنگلج در حوالى ارگ سلطنتى و ضلع شمالى حصار صفوى قرار داشت كه بعد از احداث قورخانه جديد داخل ارگ در گوشه جنوب غربى ميدان توپخانه به قورخانه قديم شهرت يافت، باروت كوبى سنگلج (= قورخانه قديم) در دوران سلطنت محمدرضا پهلوى جزو اراضى پارك شهر قرار گرفت. به روزگار محمدشاه اين محله را باروتخانه مى‏گفتند. اين بار هم با رسيدن موج توسعه خانه سازى به محله سنگلج اين باروت خانه هم تعطيل و به خارج شهر منتقل شد.

 3. باروت سازى يوسف آباد: اين باروت خانه در سال 1252 ق. در اراضى شمال تهران و خارج از حصار صفوى بنا شد، كه پس از احداث كارخانه باروت سازى مهران اين بنا به عنوان انبار باروت مورد استفاده قرار گرفت. اين باروت سازى همان بنايى است كه «اوژن فلاندن» تصويرش را كشيده است. هيچ نمى‏دانيم بر سر اراضى اين باروت خانه چه آمده است.

 4. باروت‏خانه مهران: جهانگير خان پسر سليمان خان و برادرزاده منوچهر خان گرجى (ارمنى) معتمدالدوله معروف به وزير صنايع كه باغى داشت، در خيابان علاءالدوله (فردوسى) در شمال سفارت انگليس به سال 1307 ق. وزير قورخانه شد. او در اين سمت كارخانه‏هاى باروت كوبى، كاغذ سازى، آسياب بخار و… خريدارى و احداث كرد.

 كارخانه باروت‏كوبى احداثى او در اراضى باغ مهران واقع در شمال تهران و در شرق ضرابخانه قرار داشت.

 در پايان اين مطلب بايد به ياد داشت كه درايران پيش از قاجاريه نيز باروت تهيه مى‏شد. ژنرال گاردان در اوايل سلطنت فتحعلى شاه مى‏نويسد:

 «باروتى هم كه در ايران تهيه مى‏شد ناقص بود زيرا مواد آن را با هم به طور صحيح تركيب نمى‏كردند…». / خاطرات، ص 66.

 و ژنرال تره زل آورده:

 «ساختن باروت در ايران معمول است و مى‏توان آن را تكميل نمود زيرا كه شوره ايران خوب و مقدار آن زياد است. » / يادداشت‏هاى ژنرال تره زل، ص 71.

 ميرزا صالح شيرازى در اوايل پادشاهى محمدشاه نوشته است:

 «بريبارى نام يكى از استادان باروت سازى ايتاليايى است. باروت خانه‏اى ساخته كه با چرخ آبى باروت مى‏كوبد…» / مجله يادگار، ش 7، ص 11.

 عبداله مستوفى هم درباره حاجى ميرزا آقاسى مى‏آورد:

 «خلاصه حاجى ميرزا آقاسى در ايام صدارتش… سيصد چهارصد توپ و شايد همين اندازه خمره باروت… تدارك ديد…» / شرح زندگانى من، ج 1، ص 65.

 استخرهاى تهران قدیم – كه شرح هر یك در عنوان خود مى‌‌آید:

 استخر آقا رفیع (امامزاده قاسم).

 استخر باغ آهنگرها (امامزاده قاسم).

 استخر باغ انجیلى (امامزاده قاسم).

 استخر اندرون (یوسف آباد).

 استخر باغ بالا (یوسف آباد).

 استخر باغ ذكاءالسلطنه (امامزاده قاسم).

 استخر باغ سلیمان (پونك).

 استخر باغ عزیزخان خواجه (حصار بوعلى).

 استخر باغ مجدالدوله (امامزاده قاسم).

 استخر باغ ملك (امامزاده قاسم).

 استخر باغ نو ارباب خلیل (كن).

 استخر بزرگ (پونك).

 استخر بزرگ (اقدسیه).

 استخر بهجت آباد.

 استخر پایین باغ صاحبقرانیه.

 استخر جلو خان (یوسف آباد).

 استخر جلو مهمان‌‌خانه قلعه ارمنى (ونك).

 استخر حاج سید حسن دركه‌‌اى (اوین).

 استخر حصار بوعلى (معروف به سر آسیاب).

 استخر حیدرى.

 استخر دره سنجك (پونك).

 استخر سپهدار (تیغستان، زرگنده).

 استخرِ قصرِ محمدیه.

 استر قلعه (یوسف‌‌آباد).

 استخر قلعه ارمنى (كن).

 استخر قلمستان (یوسف‌‌آباد).

 استخر كاشى‌‌كارى (امیرآباد).

 استخر كلاه فرنگى (یوسف آباد).

 استخر لت مارد (كن).

 استخر لوركان (كن).

 استخر محمودیه.

 استخر منظریه.

 استخرهاى واریش.

 استخر و عمارت دروس.

 استخرهاى باغ بالاى ونك.

 استخرهاى یوسف آباد. / جغرافیاى تاریخى شمیران، ج 2، ص 1142.

 استخر امیرآباد كه در دوران جنگ جهانى دوم به دست آمریكایى‌‌ها ساخته شد

  در تهران استخرهاى شنایى بود كه آن را چال حوض مى‌‌گفتند و بیشتر حمام‌‌هاى قدیم چالِ حوض داشتند. از آن جمله حمامِ نظام‌‌الملك، حمامِ سنگلج، حمامِ قیصریه و غیره كه ازنظر چالِ حوض مثل حمام‌‌هایى كه امروزه وان دارند خیلى مشهور بودند. چالِ حوض، استخر سرپوشیده‌‌اى بود كه عمق آن گاه تا ده متر هم مى‌‌رسید و عرض و طول آن هم در همین حدود بود. در ورودى چالِ حوض مثل در زورخانه كوتاه و پست بود تا آن‌‌جا كه هر آب‌‌باز و شناگر ناچار بود خم بشود و توى چالِ حوض برود. پهلوان‌‌هاى قدیم این قبیل جاهاى ورزشى را مانند معبد مقدس مى‌‌دانستند و معتقد بودند كه هر كس به آن‌‌جا وارد مى‌‌شود، باید تعظیم كند. به هر حال دور تا دور چالِ حوض براى تماشاچیان و یا استراحت آب بازان درگاه‌‌هایى ساخته بودند و چندین تیر محكم به عرض چالِ حوض كار مى‌‌گذاشتند و به بعضى از این تیرها زنجیر و طناب‌‌هاى محكم مى‌‌بستند. آن روزها كه مایو رسم نبود، بعضى از آب بازها با تنكه زورخانه به چالِ حوض مى‌‌آمدند. بعضى هم لنگ را تا زانو مى‌‌بستند و دامنه آن را به طرف بالا محكم گره مى‌‌زدند.

 چالِ حوض بازى در تابستان بیشتر معمول بود؛ اما در سایر فصول هم درِ چالِ حوض باز بود، چون در نتیجه مجاورت با هواى حمام و خزانه آب گرم، آبِ چالِ حوض آن‌‌قدرها سرد نبود.

 مبتدیان نخست روى دست شناگران در خزانه آب سرد یا آب گرم شنا مى‌‌آموختند، بعد كم‌‌كم آن‌‌ها را داخل چالِ حوض مى‌‌آوردند. باز هم در آن‌‌جا ابتدا روى دست به آن‌‌ها شنا یاد مى‌‌دادند تا به تدریج فنون شناورى مانند پشتك زدن، شیرجه زدن، زیر آبى رفتن و امثال آن‌‌ها را یاد مى‌‌گرفتند و در زمره شناگران درمى‌‌آمدند و همین‌‌كه شناگر از كلاس چالِ حوض فارغ مى‌‌شد، به استخر مى‌‌آمد و در آن‌‌جا هنرنمایى مى‌‌كرد.

 در گوشه جنوب غربى‌‌اش خانه و سراى مستوفى الممالك قرار داشت كه باریكه‌‌اى از حیاط خانه به صورت حرف «L» انگلیسى در ضلع شمالى خیابان امیریه و در مجاورت ضلع جنوبى قبرستان تا میدان كنونى حسن‌‌آباد كشیده مى‌‌شد.

 در مجاورت خانه مستوفى الممالك و در شرق آن قبرستانى در اواخر سلطنت رضاشاه قرار داشت كه امروز به ایستگاه آتش نشانى تبدیل شده است و بقیه این اراضى وسیع یعنى از ضلع شمالى سراى مستوفى الممالك و قبرستان تا خیابان جامى فعلى تمامى متعلق به ثقه الملك بوده كه امروز در آن‌‌ها خانه‌‌سازى شده و به بازار فروش میز و صندلى تبدیل شده است.

 در جنوب خیابان جامى (سه راه عزیزخان) قطعه زمین بزرگى وجود داشت كه به قبرستان چهارراه حسن‌‌آباد ختم مى‌‌شد. این قطعه زمین از شمال به خیابان جامى، از شرق به خیابان حافظ (یوسف‌‌آباد) و از غرب به خیابان استخر مى‌‌رسید. در قسمت جنوب  غربى كه بعداً بانك صنعتى و پس از آن قسمتى از سازمان برنامه در آن مستقر شد، سراى مستوفى‌‌الممالك بود كه بعدها به ساختمان تبدیل شد. در حاشیه شمالى این زمین محاذى خیابان جامى چندین یخچال وجود داشت كه مهمترین آن‌‌ها یخچال مستوفى‌‌الممالك بود. میان خیابان استخر و خیابان رازى جنوبى (آقا شیخ هادى) منزل چند نفر از اعاظم قرار داشت كه عبارت بودند از زمین صنیع لشكر (بزرگ‌‌ترین همه(، خانه فرهادمیرزا، خانه میرزا مهدى رئیس، خانه آقا شیخ موسى و خانه میرزا ابوالحسن‌‌خان دكتر.

 «… در اواخر جنگ جهانی‌ اول (پادشاهی‌ احمدشاه) قزاق‌هایی‌ كه برای‌ جنگ با نیروی‌ میرزا كوچك خان به گیلان رفته بودند در بازگشت از آن منطقه در جنگل‌های‌ مسیر خود به طیاره‌ای‌ كه سقوط كرده و خلبان آن نیز مجروح بود برخورد كردند. خلبان و هواپیما را با گاری‌ به تهران آوردند. خلبان هواپیما پس از بهبودی‌ در قصر قاجار محل ییلاقی‌ قزاق‌خانه هواپیما را تعمیر كرد و آماده پرواز نمود و قرار شد هواپیما در آسمان تهران یكی‌ دو پرواز نمایشی‌ انجام دهد و پس از آن به روسیه برود.

 آگهی‌ كردند كه در فلان روز در میدان مشق آئروپلان پرواز می‌‌كند. بلیط برای‌ تماشا در چند نقطه به فروش می‌‌رسید. مردم تهران تا آن زمان طیاره ندیده بودند، اسم آن را بلد نبودند و آن را بالون می‌‌گفتند.

 معلمی‌ داشتیم كه زبان فرانسه یاد می‌‌داد. به او می‌‌گفتیم موسیو میرزا علی‌ محمدخان. او می‌‌گفت: «این كه پرواز می‌‌كند بالون نیست و اسم آن آئروپلان است.«

 صبح جمعه پدرم به من و برادرم، هر كدام یك عباسی‌ (چهار شاهی‌) پول داد… در اول فیشرآباد [سپهبد قرنی‌] یك میز و چند صندلی‌ اطراف آن بود و مردم بلیط می‌‌خریدند و از آن‌جا پیاده می‌‌رفتند میدان جلالیه كه پرواز بالون را تماشا كنند. من و برادرم هم قاطی‌ مردم شدیم. خیلی‌ سردمان بود. یك فروشنده دوره‌گرد یك طبق انجیر ریسه‌ای‌ خشك آورده بود و داد می‌‌زد: «آی‌ انجیر… هر سیری‌ یك شاهی‌«كه من و برادرم هر كدام یك سیر خریدیم و قدم زنان خوردیم، خبری‌ از آن آئروپلان نشد. باز یخ كردیم، یك سیر دیگر انجیر خریدیم. خلاصه هر كدام از ما یك عباسی‌ را كه داشتیم، یك شاهی‌، یك شاهی‌ انجیر خریده و خوردیم. جمعیت هم زیاد شده بود… . بالاخره نزدیك غروب شخصی‌ فریاد زد: «آی‌ آمد، آمد، بالون آمد» به دنبال آن صدای‌ غرش موتور هواپیما شنیده شد و طولی‌ نكشید كه یك هواپیمای‌ كوچك به ارتفاع خیلی‌ كم، به طوری‌ كه خلبان آن دیده می‌‌شد در آسمان نمودار شد. از روی‌ یوسف آباد و عشرت آباد دوری‌ زد و از فراز سر تماشاچیان عبور كرد و در میدان جلالیه فرود آمد. صدای‌ هلهله وشادی‌ مردم بر فلك می‌‌رسید. یكدیگر را در آغوش گرفته و می‌‌بوسیدند و جریان را برای‌ هم تعریف می‌‌كردند و دسته دسته این شعر را دم گرفته بودند و می‌‌خواندند و دست می‌‌زدند:

 عرقچیـن بـر سـرم بالون هـوا رفت

   فرنگی‌ توش نشست پیش خدا رفت

 / جغرافیای‌ تاریخی‌ ری‌، یكرنگیان، ص 165.

 در روزنامه ایران در تاریخ 8 مرداد 1301 نوشته شده: « به طوری‌ كه اطلاع حاصل نموده‌ایم قریباً دو فروند آئروپلان كه متعلق به دولت انگلیس است در هوای‌ تهران پرواز خواهند كرد و ورود آئروپلان‌های‌ مزبور قبلاً به دولت ایران اطلاع داده شده… . اداره نظمیه نیز در اطراف قلعه‌مرغی‌، برای‌ فرو آمدن آئروپلان مكانی‌ اختصاص داده و محبوسین نظمیه هم مشغول تسطیح آن‌جا هستند… .»

 تهران 24 میزان 1302 برابر 17 اكتبر 1923.

 حضور محترم حضرت اشرف آقای‌ سردار سپه وزیر جنگ … در باب بنزین آئروپلان كه چندی‌ قبل اظهار فرمودید… خود اطلاع داده ایم كه مظنه قیمت آن را معین كنند… نماینده كمپانی‌ نفت انگلیس.»

 قهرمان میرزا سالور در شرح خاطرات یكشنبه 20 شوال 1342ق. / 5 خرداد 1303 درباره ورود هواپیمای‌ نظامی‌ به تهران می‌‌نویسد: «یك آیروپلن فرانسوی‌‌ها صبح آمد، رقعه دعوتی‌ هم برای‌ من وافخم الدوله رسید. من اقبال به رفتن نكردم… عصر معمولاً خانه عمیدالدوله [می‌‌رفتم]، دایی‌ و بهاءالدوله، امیر نصرت و اسدالله میرزا بودند، اما آن‌ها دعوت نداشتند. داشتند هم مثل من نمی‌‌رفتند. در این بین پنج آیروپلن در آسمان تهران ظاهر شد، طیران كردند، سه تای‌ آن دارای‌ دو بال (بی‌ پلن)، دو تای‌ آن یك بال داشت و بزرگ‌تر بود. پشت بام تماشا رفتیم صدای‌ زن و مرد خصوصاً بچه‌ها بلند بود.» / رضاشاه كبیر، ص649.

 متن دعوتنامه رضاخان سردار سپه از عین‌السلطنه به شرح زیر بود: «نظر به این‌كه روز یكشنبه 5 برج جاری‌ در ساعت سه بعد از ظهر نمایش پرواز طیارات جدید ابتیاع قشون خواهد بود، وزیر جنگ و فرمانده كل قوا از نواب والا شاهزاده عین‌السلطنه خواهشمند است در روز و ساعت مزبور به محل قلعه‌مرغی‌ تشریف آورند.» / روزنامه خاطرات عین‌السلطنه، ج 9، ص 7061.

 به نوشته عین‌السلطنه بسیاری‌ از دعوت شدگان از حضور در فرودگاه قلعه‌مرغی‌ خودداری‌ نمودند و همین امر سبب شد روزنامه‌های‌ طرفدار سردار سپه ضمن فحاشی‌ زیاد به اشخاصی‌ كه نرفته بودند از آن‌ها به عنوان خائنین وطن یاد كنند. / همان مرجع، ص 7064.

 وی‌ همچنین درباره تعداد هواپیماهای‌ خریداری‌ شده و پرواز آن‌ها در آسمان تهران می‌‌نویسد: «آیروپلن‌ها چهارده فروند است. هفت عدد فرانسوی‌ كه از بوشهر حمل شده، معلوم نیست چه علت‌ها به هم كرده كه فقط یك دانه آن آمده، هفت عدد از روسیه ابتیاع شده كه وارد شده است. چهار عدد آن به كار افتاده، سه تای‌ دیگر باز نشده است. این پنج طیاره كه بالا رفت سه تا جنگی‌ و جای‌ دو یا سه نفر است، دوتای‌ آن جا برای‌ چهار نفر مسافر دارد. اول دانه دانه بالا رفتند. توی‌ هر یك یكی‌ از صاحب‌منصبان نشسته بود… نیم ساعت در هوا طیران طول كشید. اسامی‌ آن‌ها از این قرار است: سیستم بركه، تقدیر؛ سیستم هاویلان، شاهین؛ ایضاً هاویلان، عقاب؛ سیستم یونكرس، همای‌؛ یونِكرس، سیمرغ.» / همان مرجع، ص 7065.

 اولین پرواز بانوان ایرانی‌ با هواپیما: هر چند بانوان تهرانی‌ در مشاهده اولین پرواز هواپیما در 5 خرداد 1303خ. بر بالای‌ سرشان دچار وحشت شده و از ترس فریاد زدند. / همان مرجع، ج 9، ص 7065.

 اما چند ماه بعد دو نفر از بانوان ایرانی‌ برای‌ نخستین بار از این وسیله مسافرتی‌ استفاده كردند. روزنامه ایران در این باره می‌‌نویسد: «روز 21 آذر [1303خ.] كه طیاره‌های‌ یونكرس از انزلی‌ پرواز و در قلعه مرغی‌ فرود آمدند دو نفر از خواتین را نیز از انزلی‌ به تهران پرواز دادند. خواتین مزبور اولین خانم‌های‌ ایرانی‌ هستند كه با طیاره مسافرت كرده‌اند، از قرار اظهاراتشان مسافرت با طیاره علاوه بر راحتی‌ و سرعت بسیار پرصفا ست و خواهران و هموطنان خود را به این قسم مسافرت كم زحمت و پرصفا دعوت می‌‌نمایند. / روزنامه ایران، 22 آذر 1303؛ تهران به روایت تاریخ، ج 4، صص 2170 216 2167 ! خطوط هوایی‌