محله مهدی موش که پیش از تخریب حصار شاه تهماسبی بیرون حصار بود، با احداث حصار وسیع ناصری جزو تابع محله سنگلج قرار گرفت و در اواخر عصر قجر و اوایل دوره پهلوی آباد و محل سکونت بسیاری از خانواده های به خصوص تفرشی- فراهانی- آشتیانی شد. نامدارانی چون؛ علی‌اکبر سیاسی، محمد حسابی، معزالسلطان، نورعلی برومند، سرهنگ شیبانی و وستداهل رئیس پلیس سوئدی و غیره ساکن این محله بوده اند.

 با برداشتن اولین قدم‌‌ها، زنان به فكر اصلاح جایگاه اجتماعى زن، ارتقاى بهداشت و سطح سواد و احقاق حقوق حقه خود افتادند. مسئله‌‌اى كه پیش از آن با استدلالات قانونى پیگیرى نشده بود؛ حضور زنان با شعور سیاسى تازه‌‌اى موجودیت یافته بود كه با گذشت زمان تفاوت بسیار مى‌‌كرد؛ در گذشته این‌‌كار به تشویق مردان، در كنار آن‌‌ها صورت مى‌‌پذیرفت. اما دردوره مشروطه، زنان پا به پاى مردان در عرصه‌‌هاى مختلف سیاسى متأثر از جو آزادى‌‌خواهى گام بر مى‌‌داشتند. زنان، به دنبال حضور سیاسى، كم كم تشكل‌‌هاى خود را سامان داده، به انجام كارهاى اجتماعى متمایل‌‌تر شدند. نامه یكى از دختران جوان آن روزها به نام زهرا سلطان نظام‌‌السلطنه به برادرش محمدعلى – كه در روسیه تحصیل مى‌‌كرد – حكایت از یك سلسله حركت‌‌هاى اجتماعى در جامعه زنان دارد كه مطالعه آن، به روشن شدن شرایط زنان در دوره مشروطه كمك مى‌‌كند.

 «خانم‌‌هاى ایران یك شركت خیریه درست كرده‌‌اند و دیروز كه جمعه بود، در پارك اتابك یك مجلس كنفرانس و سینماتوگراف ترتیب دادند و با پولى كه جمع مى‌‌شود، مى‌‌خواهند یتیم خانه و مریض خانه و مدرسه براى دخترها درست بكنند…»

 از مهم‌‌ترین انجمن‌‌هایى كه به دنبال برپایى مجلس اول شوراى ملى، زمینه فعالیت‌‌هاى بعدى زنان را فراهم ساخت، انجمن مخدرات وطن بود كه در سال 1329 ق. به ریاست آقا بیگم، دختر شیخ هادى نجم آبادى تأسیس شد. تعداد اعضاى آن به شصت نفر مى‌‌رسید؛ اعضا، تلاش خود را بر تأسیس یتیم‌‌خانه، مدرسه دخترانه، اكابر و تحریم اجناس روسى معطوف مى‌‌كردند. انجمن خواتین و شركت خیریه خواتین ایران – كه براى سامان دادن به اوضاع یتیم‌‌خانه‌‌ها و بیمارستان‌‌ها و مدارس، به جمع‌‌آورى اعانات و كمك‌‌هاى خیرخواهانه مردمى مشغول بودند – در آن برهه فعالیت وسیعى داشتند. مریم مزین‌‌السلطنه رئیس شركت خیریه خواتین، از اداره حفظالصحه خواستار رسیدگى به وضع زنان شد. علاوه بر اقدامات اساسى و بنیادى، رؤساى انجمن‌‌هاى زنان برپایى مجامع هنرى، اجتماعى و تفریحى را نیز جزو برنامه خود قرار دادند. فراخوان نیز نمونه‌‌اى از این‌‌گونه برنامه هاست:

 «عموم خواتین محترم براى مقاصد خیریه از قبیل یتیم‌‌خانه و مریض‌‌خانه و مدرسه دختران، از روى پروگرام وزارت علوم و غیره و مجلس كنفرانس و سینماتوگراف دعوت به عمل مى‌‌آید… حضرت سردار ملى ستارخان و سالار ملى باقرخان نیز حضور خواهند داشت.»

 ایجاد دو مدرسه دیگر تحت عناوین پردگیان و مستورات توسط دختران درةالمعالى، كه در منازل پدرى‌‌شان بدان مبادرت ورزیدند، از جمله فعالیت‌‌هایى بود كه توسط انجمن‌‌ها و تشكیلات زنان انجام مى‌‌شد. این مدارس هر كدام در حدود چهل كودك یتیم از سادات و تهیدستان را به رایگان نگهدارى مى‌‌كرده و تحت تعلیم قرار مى‌‌داده‌‌اند.

 بررسى اسناد و منابع تاریخى نشان مى‌‌دهد انبار توپخانه مباركه از دوره فتحعلى شاه در این محل كه گوشه شمال غربى میدان ارگ كنونى است ساخته شده بود.

 مرحوم بامداد راجع به عاقبت زندگى ایشان مى‌‌نویسد: «امیر قاسم خان در قمشه در حال مستى از پنجره‌‌اى به پایین افتاد و مرد.» / شرح حال رجال ایران، ج 3، ص 126.

 «جد مادرى اعلیحضرت شاهنشاه و جده من مهد علیا، مرحوم امیر قاسم خان پسر امیركبیر، سلیمان خان اعتضادالدوله كه همشیره زاده خاقان مغفور و داماد خاقان مغفور (فتحعلى شاه) بود، سال‌‌ها در این قصبه (قمشه) حكمرانى كرد… .» / خاطرات ظل السلطان، ج 1، ص 201.

 راجع به قلعه امامه در تاریخ گیلان مى‌‌خوانیم: «… [لشكر كوه و گیلان همراه سپهسالار محمد بن نوپاشا [بر موجب اشارت چون به طالقان رفتند اول قلعه فالیس طالقان را فتح نمودند… به پاى قلعه لورا رفتند… از آن‌‌جا به سوى قلعه امامه آوردند و آن را مسخر ساختند از آن‌‌جا به محاصره قلعه شمیران شتافتند.» / تاریخ گیلان و دیلمستان، ص 157.

 یاقوت درباره امامه گفته: «اَنْبامَه قلعة قرب الهى» / معجم البلدان، ج 1، ص 369.

 انبامه در قدیم امیرنشین قصران داخل بوده است و آن حدود را وقایعى است، در تاریخ طبرستان ابن اسفندیار درج شده:

 «[سلطان طغرل بن ارسلان] چون به دامغان رسید و آن ولایت هنوز به حكم شاه اردشیر [بن حسن بن رستم بن على، از فرقه ثانى از باوندیه طبرستان] بود، مثال نبشت تا چندان‌‌كه آن‌‌جا باشد علوفه دهند، و با قزل ارسلان [از اتابكان آذربایجان] عهد كرد، و خوار و رى با دیوان گرفت و به دوازده هزار دینار رازى آن روز قلعه انبامه از امیران قصران به نایبان خویش سپرد. / تاریخ طبرستان، ص 152.

 این واقعه در اواسط نیمه دوم قرن ششم، در حدود سال 581 بود؛ و قلعه انبامه چنان‌‌كه گذشت به نایبان شاه اردشیر سپرده شد، تا آن‌‌كه در حدود سال 587 عمادوزّان رازى، از رؤساى معروف شافیه، آن‌‌جا را به مدد لشكر قتیبه دختر اینانج وزن قزل ارسلان براى چند ماهى به دست آورد، لكن شاه اردشیر دوباره آن‌‌جا را بگرفت. این واقعه در تاریخ طبرستان بدین گونه ثبت شده:

 «… عمادوزّان حشر گرد كرد، ]چون شاه اردشیر بن حسن[ با آمل آمدند؛ و به پایان قلعه امامه قصران شد با لشكر قتیبه كذا [(؟)] و مستخلص كرد و رئیس قصران عادل نام را آن‌‌جا بنشاند به مدت هفت هشت ماه. دگرباره شاه اردشیر بیامد و محاصره قلعه داد. شب و روز نگذاشت كه آسایند، تا به زدال كانى پهلوان گفتند، مردى بسطامى رسن در سر حائطى افكند و برشد و بعد از آن سى مرد را بر كشیده و به مكابره و قهر قلعه ستدند و عادل را با جمله اتباع و زن و فرزند او كشته، سر عادل را كاه در كرده مدت یك سال به قصران درآویخته داشتند…» / تاریخ طبرستان، ص 155.

 استوارى قلعه انبامه بدان پایه بود كه ذكر آن در ردیف قلعه فیروز كوه و قلعه استوناوند رى آمده است. در تاریخ طبرستان در پادشاهى حسام‌‌الدوله اردشیر بن حسن مذكور در وقایع فوق، در بیان قلعه‌‌هاى معمورى كه وى را در اختیار بوده چنین درج شده است:

 «… به چندین مواضع كه یاد رفت او را قلعه‌‌هاى معمور بود با خاصّگان و كوتوال و مشرف و قلعه‌‌ها و چهارپایان كه ذخیره قلعه بردندى و هفت هزار مرد خاصّه و خاصه در را نام بر جریده عارض بود، و مفصّل این است:

 … حرف، درون تمیشه، كوه و دشت: انبامه… سواته كوه، پیروز كوه، استوناوند…» / همان، ص 124.

 در آثار ظهیرالدین مرعشى نیز نام انبامه (امامه) در مواردى به چشم مى‌‌خورد.

 در تعریف و توصیف قلعه انبامه از پیشینیان مطلبى در منابع به نظر نرسید، لكن در عصر ناصرالدین شاه قاجار (در یكى از روزهاى سال 1304 ق. كه وى بدین آبادى رفته بود(، اعتمادالسلطنه وزیر دارالتألیف، به معتمدالسلطان عارف خان افندى مترجم تركى عثمانى دستور داد كه سوار شود و به گرد امامه بگردد، و جغرافیاى آن‌‌جا را فراهم آورد. وى در این باب نوشته‌‌اى مفید گرد آورد و در ضمن آن در باب بقایاى این قلعه نیز شرحى نوشت كه ملخّص آن با اندك تصرف چنین است:

 «قلعه عتیقه مخروبه‌‌اى است واقع در ربع فرسخى شمال شرقى قریه مذكور كه در طرح شبیه مثلث متساوى الساقین است و فقط از سنگ و آهك و شن بنا نموده‌‌اند، و سنگ‌‌هایى كه در قلعه به كار برده‌‌اند تخته سنگ‌‌هاى قطور بزرگ است و از وضع معلوم مى‌‌شود كه دستى خراب كرده‌‌اند نه این‌‌كه به مرور خراب شده باشد. ضلع شرقى و غربى این قلعه پنجاه ذرع و ضلع جنوب مشرقى آن چهل و دو ذرع و كثیر الاضلاع و عبارت از خطوط مختلط است. صحن قلعه صاف نیست، زمینى است عارضه‌‌دار و اغلب پرتگاه و پر از سنگ‌‌هاى بلند كه مانند شاخ از زمین برآمده. صحن قلعه را یك سنگلاخ مانع التردّد نموده است. در سمت شمال قلعه گویا ارك حكومتى بوده و عمارتى هم داشته است. قطر دیوار قلعه در بعض جا دو و غالباً سه ذرع است و نظر به ارتفاع برج‌‌هاى بازمانده، ارتفاع دیوارها ده تا دوازده ذرع بوده است. شماره برج‌‌ها رو به مغرب سه و رو به جنوب دو و رو به مشرق دو كه جمعاً هفت برج در خارج و دو برج نیز رو به جنوب در داخل دارد.، ارتفاع حالیه این برج‌‌ها از هشت الى یازده ذرع است. در جنب برج جنوبى كه در زاویه واقع است آب انبارى خیلى وسیع و عمیق و محكمى ساخته و آب آن را از دره واقع در سمت مغربى قلعه با تنبوشه آورده بوده‌‌اند. راه قدیم قلعه از دره واقع در سمت جنوب شرقى بوده در دو طرف تپه قلعه دو دره است. ارتفاع قلعه از سطح دره‌‌ها از صد و پنجاه متر الى سیصد متر است…» / كراسة المعى، ص 113.

 در مقاله مذكور از دیه امامه نیز سخن رفته، كه خلاصه‌‌اى از آن درج مى‌‌شود:

 «این قریه عبارت از دو محله، و طول آبادى آن از شمال الى جنوب، و سطوح مایله شمالى و مغربى آن از سطوح مایله جنوبى و مشرقى مرتفع‌‌تر، و محله «امامه علیا» در شمال و «امامه سفلى« در جنوب واقع است. سه مسجد و دو حسینیه و دو حمام دهقانى و صد و چهل خانه كه چند بابش دو طبقه و مخصوص به اعیان قریه است، دارد. قریب هفتصد نفر اهالى در این قریه مسكون است. محصولات ارضیه‌‌اش عبارت از گندم، جو، ارزن، باقلا، نخود، عدس، و میوه جات آن نیز على العموم سیب؛ آلوچه جنگلى و خیلى كم از میوه جات بستانى است. تربت دو امامزاده امامزاده نوراللّه و شاهزاده حسین و یك قلعه عتیقه مخروبه در داخله حدود این قریه به انظار مى‌‌رسد.» / همان، نقل از رى باستان، ج 2، ص 398.

 امامه كه در شش كیلومترى فشم و در منطقه‌‌اى بسیار مرتفع و خوش آب و هوا واقع است و داراى چشمه‌‌هاى زلال و طبیعتى خیال‌‌انگیز است، مانند تمامى دیدنى‌‌هاى خوش آب و هواى اطراف تهران در تابستان‌‌ها پذیراى عده زیادى از تهران نشینان گرمازده است، اما در فصول دیگر اهالى بومى كه جمعیتى بالغ بر هزار نفر مى‌‌شود تنها ماندگاران باوفاى این دیه‌‌اند. در آن‌‌جا قلعه باستانى مخروبه‌‌اى به شكل مثلث متساوى‌‌الساقین از سنگ و آهك و شن یادگار ایام كهن باقى است و در مغرب آن كوهى است با نام اسكول كه بر ارتفاعاتش سه خانه سنگى مشهور به خانه دیو یا سه لانه دیو (آثارى از عهد باستان) دیده مى‌‌شود.

 فاطمه انیس‌‌الدوله زن ناصرالدین شاه اصلش از امامه بود. انیس‌‌الدوله بقعه شاهزاده حسین را با گچ و آجر سفید خیلى متین و استوار ساخت. تربت این امامزاده متصل به محل علیا و مراتع در سمت شمال دیه است. / كراسة المعى، ج 2، ص 113.

 چون آثار و زیارت نامه نداشت، نسبش به كدام امام منتهى مى‌‌شود فهمیده نشد. / قصران، ص 436.

امامزاده صالح در بازار تجریش از پسران امام موسی کاظم و برادران امام هشتم شیعیان علی پسر موسی (رضا) است. بنای امامزاده از سال ۱۳۵۱ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفته و با شماره ۹۰۹ ثبت شده‌است. بر اساس آخرین برآورد تعداد زائران امامزاده ۳۰ هزار نفر است. به استناد کتیبه سردر صحن و بر اساس کتب بحرالانساب و کنز الانساب، نسب امامزاده صالح بدین شرح ‌است: «امامزاده صالح فرزند امام موسی کاظم است؛ که به شهرری آمده و در تجریش ایشان را به قتل رسانده‌اند.» زیارت‌نامه منصوبه ایشان نیز آن را تصریح و تایید می کند.

 در بحرالانساب معروف، نام امامزاده صالح آمده است و برخى او را حسن ملقب به صالح مى‌‌دانند. این شخص از نوادگان امام موسى كاظم (ع) است. قصه قتل امامزاده صالح چنین آمده: «حسن نامى بهبهانى از پل كرخ (كَ‌‌رَ) كه امروز به كرج مشهور است، در تعقیب امامزاده صالح بود تا بالاخره در باغ جنت گلشن زیر چنار بزرگ چشمه‌‌سارى او را گرفتار كرد و با بیل كشت. چشمه‌‌سارى كه در قصه قتل امامزاده یاد شد، ظاهراً قناتى است كه در زیر چنار معروف آفتابى مى‌‌شد كه بعدها خشك شد. / جغرافیاى تاریخى شمیران، ص 259.

بنای بقعه

این بقعه بناى چهارگوش بزرگ و محكمى است كه تصور مى‌‌رود با وجود چنار بسیار قدیمى و سنگ‌‌هاى قبر عهد مغول یقیناً بناى اصلى مربوط به قرن هفتم یا هشتم هجرى باشد. در كنار این امامزاده درخت چنار كهنسالى قرار داشت كه متأسفانه از میان رفته است. چنار مزبور با محیطى برابر پانزده متر خود از آثار تاریخى تهران به شمار مى‌‌رفت.

امامزاده صالح شمیران

 هلاكومیرزا فرزند فتحعلى شاه قاجار در سال 1210ه .ق. بانى تعمیر و تزیینات آن شده و نقاشى‌‌ها و اصلاحات داخلى حرم و احداث گنبد و كاشى‌‌كارى آن را انجام داده است. طبق كتیبه‌‌هاى موجود در بنا، مدفن صالح، برادر امام هشتم (ع) و از پسران امام موسى بن جعفر (ع) مى‌‌باشد. / آثار تاریخى تهران، ص 233.

 در سال 1323 خ. مرحوم حسن فداكار بانى تعمیر و كاشى‌‌كارى مجدد گنبد گردید.

 داخل حرم با نقاشى‌‌هاى زیبایى از دوران قاجاریه مزین است. فضاى درونى آن قریب شش متر و نیم در شش متر ونیم وسعت دارد. در وسط حرم مزبور ضریحى از نقره و چوب كه بنا به گفته‌‌هاى ابوالقاسم امامى متولى بقعه به وسیله میرزا سعیدخان، وزیر امور خارجه، تهیه شده است، نصب مى‌‌باشد. داخل ضریح مزبور ضریح دیگرى از چوب به سبك خانه‌‌بندى مربع خراطى قرار دارد و در میان ضریح دوم، صندوقى كه اهمیت تاریخى ندارد، كمى مورب قرار گرفته است.

ایوان ورودى و رواق، در سمت شمال حرم واقع شده، بالاى دَرِ حرم، در رواق لوحه مستطیل خشت كاشى شامل «بسم الله الرحمن الرحیم« و سنه 1210 بر دیوار نصب است و كمى پایین این كتیبه را به خط نستعلیق گچ‌‌برى نموده‌‌اند:

امامزاده صالح قدیم

 هوالمعز

 بسم الله الرحمن الرحیم

 سنه 1210

 ادخلوها بسلام آمنین

 ایران كه نظیر روضه رضوان شد

از فتحعلى شاه، شه دوران شد

 هرجا ز ملك‌‌زاده‌‌اى آمد آباد

این روضه چو جنت از هلاكوخان شد

 بر بالاى سر در شمالى صحن دو بیت شعر زیر به خط نستعلیق سفیدرنگ بر خشت كاشى لاجوردى خوانده مى‌‌شود:

 شاهى كه خاك درگهش از عرش برتر است

با حضرت رضا شه هشتم برابر است

 نام نكوش حضرت صالح كه در نسب

گلدسته‌‌اى ز گلشن موسى بن جعفر است

 بناى آن از نظر تناسب طاق‌‌هاى داخل حرم و شكل ساختمان در شمار آثار ممتاز عهد قاجاریه و قرن سیزدهم است. در محوطه داراى مقابر خانوادگى بود كه البته بعد از انقلاب كلیه مقابر تخریب و به محوطه و فضاى باز تبدیل شده است. / آثار تاریخى تهران، ص 233.

 مساحت بقعه و بارگاه امامزاده و صحن آن سه‌‌هزار متر مربع است به پلاك 2640 و در شمال صحن مسجدى است به مساحت یكصد متر مربع كه تماماً وقف است.

نامداران دفن شده:

آستان امامزاده صالح در دورهٔ قاجار مانند اغلب امامزاده های تهران قدیم و روستاهای اطراف گورستان بود. براین اساس بسیاری از چهره های برجسته بر حسب علاقه  و ارادت وصیت می کردند که پیکرشان در کجا دفن شود. منوچهر ستوده فهرست برخی از سرشناسان مدفون شده را اعلام کرده و تعدادی نیز در این سالها به آن فهرست افزوده شده است:

 مدفونین در جوار امامزاده صالح: 1. حاجیه شاهزاده صاحب خانم دختر ولیعهد عباس‌‌میرزا نایب‌‌السلطنه قاجار كه در سال 1310 ق. درگذشته؛ 2. میرزا نصرالله‌‌خان نایینى كه ابتدا ملقب به مشیرالملك بود و سپس لقب مشیرالدوله به او اعطا شد. در سال 1324 ق. فرمان مشروطیت به وسیله وى به ملت ابلاغ شد. در دوم صفر 1325 ق. از صدارت استعفا داد و در جمعه چهارم شعبان 1325 ق. درگذشت.

 3 و 4. زوجه میرزا نصرالله‌‌خان به نام قدس‌‌الدوله دختر حاج میرزا تقى‌‌خان، و زیبا خانم (مادر و دختر(؛ 5 و 6. مؤیدالسلطنه میرزا عبدالحسین‌‌خان برادر قدس‌‌الدوله، و میرزا تقى خان فرزند مؤیدالسلطان؛ 7. میرزا حسن‌‌خان مشیرالدوله پیرنیا فرزند میرزا نصرالله‌‌خان مذكور كه به سن 63 سالگى، 29 آبان 1314 خ. درگذشت؛ 8. میرزا حسین‌‌خان مؤتمن‌‌الملك پیرنیا فرزند میرزا نصرالله‌‌خان در 9 شهریور 1326 خ. دفن شد؛ 9. محمدولى‌‌خان سپهسالار تنكابنى كه براى ندادن مالیات و نپرداختن قروض سیاسى خودكشى كرد.

 گروه دیگرى از مدفونین امامزاده: 1. میرزا ابوالقاسم‌‌خان آهى؛ 2. میرزا مجیدخان آهى؛ 3. دختر نایب‌‌السلطنه امیركبیر؛ 4. اژدرالممالك وكیل مجلس؛ 5. مساوات؛ 6. مدحت‌‌السلطنه؛ 7. دبیرالملك حاكم تهران؛ 8. پسر ساعدالدوله؛ 9. مؤیدالدوله اصلانى؛ 10. حكیم اعظم؛ 11. شمرانى وكیل مجلس؛ 12. مشارالسلطنه؛ 13. چایچى؛ 14. امیر منتخب؛ 15. امیر شوكت‌‌الملك خواجه نورى؛ 16. حاج صدرالسلطنه نورى؛ 17. حاج محمدجواد گنجه‌‌اى.

 البته در سال‌‌هاى اخیر همه سنگ‌‌هاى قبور را  كنده و مقبره اشخاص را نیز از میان برده‌‌اند. جاى تأسف است كه یك دوره تاریخ این سرزمین را زیر سیمان و سنگ مرمر بروجرد دفن كرده‌‌اند. صورت مفصلى از مدفونین امامزاده در صفحه 270 كتاب «جغرافیاى تاریخى شمیران« درج است.

در سال های اخیر چهره هایی به آن افزوده شده است:

• طاهره صفارزاده
• مجید شهریاری
• محسن فخری‌زاده

چنار امامزاده

 راجع به چنار امامزاده، مادام دیولافوا  كه در دوره ناصرالدین شاه به ایران آمده، چنین شرحى دارد: «چنار عجیب و غریبى است كه كمتر نظیر آن در دنیا پیدا مى‌‌شود. قطر فوق‌‌العاده آن را نمى‌‌توان دقیقاً با رقم معین كرد، تقریباً محیط آن به پانزده متر مى‌‌رسد. هر یك از شاخه‌‌هاى آن مانند تنه درخت كهنسالى در بالاى بناى مسجد و سایر اطراف سر به آسمان كشیده است. این درخت عده  كثیرى را در سایه خود پناه مى‌‌دهد. مؤمنین در زیر سایه آن نماز مى‌‌خوانند. مكتب‌‌دار، اطفال را در آن‌‌جا جمع كرده ودرس مى‌‌دهد، قهوه‌‌چى سماور و استكان و لوازم خود را درون آن قرار داده است. سقا هم كوزه‌‌هاى پرآب خود را در گوشه‌‌اى از تنه آن گذارده است.» / سفرنامه دیولافوا ایران، كلده و شوش، ص 160.

 ماركوپولو هم در سفرنامه خود در حدود هفتصد سال پیش، از این چنار یاد كرده است. پولاك نیز در صفحه 75 سفرنامه‌‌اش مى‌‌گوید: «چنار فوق‌‌العاده كهنى در قریه تجریش از مهم‌‌ترین نمونه‌‌هاى این درخت در جهان شمرده مى‌‌شود.»

 پیرمردان تجریش اعتقاد افسانه‌‌وارى درباره تاریخ تجریش دارند: «… هم‌‌زمان با پیداشدن امامزاده صالح در اراضى اطراف این باغ‌‌ها، گرگ فراوان پیدا شد و اسباب زحمت اهالى گردید. اهالى این اراضى را رها كرده به حوالى امامزاده روى آوردند و ساختمان كردند و تجریش فعلى را به وجود آوردند.» / جغرافیاى تاریخى شمیران، ص 200.

 اولیویه فرانسوى در عصر آغامحمدخان به تهران آمده از امامزاده صالح چنین مى‌‌نویسد: هنگامى كه صاحب منصب و ملازمان ما مشغول تحصیل و جستجوى منزل براى ما بودند، ما فرصت را مغتنم شمرده، خواستار دیدار از داخل مسجد شدیم و به آسانى رخصت یافتیم. بعد از آن، اندازه و مقیاس و بزرگى و حجم چنارى را  كه در سایه آن نشسته بودیم، معلوم كردیم. داخل مسجد چیزى كه سزاوار ذكر باشد، نداشت، الاّ این‌‌كه مضجع شخصى بود كه ایرانیان بسیار محترم داشته، به زیارت قبر وى مى‌‌آمدند و «امامزاده صالح» مى‌‌نامیدند.

 اما چنار در اسفل ساقه، شكل مخروطى داشته و چنان معلوم بود كه موجب استحكام و دوام شده و اندازه كلفتى آن در جوار زمین، هفتاد قدم به شمار مى‌‌آمد. هر قدم دوازده اصبع است و بیست و سه قدم و چند اصبع قطر دایره آن مى‌‌شود. ساقه و شاخه‌‌هاى آن بى‌‌عیب و سالم بودند. چوب‌‌هاى شاخه‌‌هاى اصلى آن به نظر بهتر و سخت و نسج الیافش بیشتر از ساقه آن بود. آنچه در عمارات دولتى اصفهان از نوع این چوب‌‌ها، به صورت اسباب ساخته بودند، ملاحظه كردیم. بسى بهتر و اعلاتر از چوب گردو مشاهده افتاد. / سفرنامه، ص 76.

 در بحرالانساب نیز از چنار یاد شده: «حسن نامى بهبهانى از پل كرخ (كَ‌‌رَ) كه امروز به كرج مشهور است، در تعقیب امامزاده صالح بود تا بالاخره در باغ جنت گلشن زیر چنار بزرگ چشمه‌‌سارى او را گرفتار كرد و با بیل كشت. چشمه‌‌سارى كه در قصه قتل امامزاده یاد شد، ظاهراً قناتى است كه در زیر چنار معروف آفتابى مى‌‌شد كه بعدها خشك شد. / جغرافیاى تاریخى شمیران، ص 259.

قنات امامزاده

 دو قنات امامزاده كه اكنون خشك شده‌‌اند قبلاً مظهر آن‌‌ها در امامزاده صالح بود و آب آن را خانه‌‌هاى جنوبى امامزاده مصرف مى‌‌كردند.

 بناى بقعه هیچ‌‌گونه نوشته و كتیبه‌‌اى ندارد كه حكایت از قدیمى بودن آن نماید. حرم مربع‌‌شكلى دارد كه هر ضلع آن تقریبا 3/5 بوده و شاه‌‌نشین‌‌هایى به عمق 2 متر تا 2/5 بر وسعت حرم از چهار جانب مى‌‌افزاید. ضریح چوبى سبزرنگى به طرح موسوم به جعفرى به طول سه و عرض دو متر از آثار جدید عهد قاجاریه در اطراف مرقد قرار گرفته است.

 صاحب مرقد در زیارت‌‌نامه آن «سید ولى بن محمدالتقى الجواد ابن باب‌‌الله‌‌الموتى منه و المأخوذ عنه« ذكر و معرفى شده است.

 وضع ساختمانى بقعه مى‌‌رساند كه از ابنیه اواخر فتحعلى شاه قاجار و مربوط به كمتر از صد و پنجاه سال قبل مى‌‌باشد و آن‌‌چه از نام بقعه برمى‌‌آید، بناى قدیم‌‌ترى داشته و از سایر بقاع تاریخى تهران جدیدتر نبوده است؛ منتها آن را باقى نگذارده‌‌اند. بر بالاى در حرم تنها نوشته موجود در بدین قرار خوانده مى‌‌شود: «… بهر توقف شده بانى در استاد یوسف عمل استاد یوسف نجار تبریزى سنه 1298.»

 در شمال و مغرب حرم سید ولى، مسجدى است كه همزمان با سال بناى بقعه یا كمى قدیم‌‌تر به نظر مى‌‌رسد و كتیبه كاشى آیةالكرسى حیاط مسجد كه جدیدتر از بناى مسجد است، به تاریخ سال 1293 مى‌‌باشد. به شرحى كه گذشت مدخل اصلى بقعه سید ولى از طرف جنوب است و این مدخل مشرف به جلوخانى است كه در ابتداى بازار معروف به پاچنار از سمت بازار اروسى‌‌دوزان و امامزاده زید (ع) واقع گردیده است. آثار دیگر هم در جوانب آن ساخته‌‌اند.

 بر سر در مسجد (مسجد آذربایجانیان) كه در مجاورت مدرسه شیخ عبدالحسین واقع گردیده است، كتیبه قرآنى شامل آیه مباركه «انّما یعمر مساجد اللّه…» به خطى غیراستادانه نگاشته شده است و در انتهاى كتیبه مزبور این عبارت خوانده مى‌‌شود: «… رقم حسین قولر آقاسى و به ثلث مرحوم میرزا تقى‌‌خان امیرنظام و به سعى مرحوم آشیخ عبدالحسین اتمام پذیرفت، سنه 1270.»

 مسجد فوق داراى كاشى‌‌كارى عالى دوره ناصرى و از آثار برجسته عصر قاجاریه در تهران است كه در شبستان زمستانى سال 1278 و شبستان بزرگ جنوبى و محراب سال 1285 مى‌‌باشد و بدین قرار بیش از پانزده سال بناى مسجد مزبور كه منشأ اصلى آن ثلث ماترك مرحوم میرزا تقى‌‌خان امیركبیر بوده به طول انجامیده است.

 ناگفته نماند این همان مسجدى است كه در همسایگى جنوبى آن منزل شاهزاده على‌‌قلى‌‌میرزا اعتضادالسلطنه واقع بود كه طبق نظر شیخ عبدالحسین و سایرین قسمتى از خمخانه خود را براى توسعه شبستان به مسجد واگذار نمود… .

 در سمت مغرب جلوخان سید ولى آب‌‌انبارى است كه بر بالاى مدخل پلكان آن، این كتیبه است: «حسب‌‌الفرمایش جناب اشرف امجد ارفع اجَلّ اكرم صدراعظم ایران اعتمادالدوله میرزا آقاخان به جهت طلب مغفرت از براى مرحوم محمدیوسف‌‌خان صورت اتمام پذیرفت در سنه 1270 هجرى.» / آثار تاریخى تهران، صص 64 تا 68.

 كوچه سید ولى، خیابان بوذرجمهرى را به بازار پاچنار متصل مى‌‌كند. مورخین، فروش اراضى قبرستان سید ولى به روس‌‌ها را، یكى از عوامل مهم در ایجاد انقلاب مشروطه مى‌‌دانند:

 «مدرسه مخروبه و قبرستان موقوفه امامزاده سید ولى در قرب مدرسه خازن‌‌الملك در قسمت شمالى آن واقع بوده و به لحاظ حُسن موقعیت، مورد درخواست بانك استقراضى بوده تا با خریدارى این ملك در آن‌‌جا ساختمان بانك را بنا كند. روحانیون مدعى بودند كه زمین مورد بحث متعلق به عامه مسلمانان است و این عمل با موازین شرعیه موافق نیست. اما بانك اصرار به خریدارى آن را داشت كه سرانجام حاج شیخ فضل الله نورى با آن موافقت نمود وملك مزبور را به بانك استقراضى فروخت.» / تاریخ انقلاب مشروطیت، ص 274؛ تاریخ بیدارى ایرانیان، ج 1، ص 324.

 این بقعه منسوب به مدفن ناصرالدین از فرزندان امام زین‌‌العابدین (ع) است و كتیبه قدیم‌‌تر آن بر روى قطعه چوبى بالاى ضریح جدید قرار دارد كه مى‌‌رساند حاجى میرزا تقى تهرانى در سال 993 ق. بانى ضریح قدیمى بوده و استاد قطب‌‌الدین بن سیف طرشتى آن را ساخته است و امروز جز قطعه كتیبه مزبور چیزى از ضریح قدیمى باقى نیست. / آثار تاریخى تهران، ص 64.

 بر اثر احداث خیابان خیام، صحن وسیع كاشى‌‌كارى این بقعه ودرخت متبركى كه در آن بود، از میان رفت. اینك فقط قسمت كوچكى از آن باقى است. پس از احداث خیابان، استخر مقابل امامزاده هم از میان رفت.

 در كتیبه‌‌اى بر روى قطعه طویل چوب، به خط ثلث برجسته نوشته شده و بالاى پنجره آهنین در پشت ضلع شمالى ضریح نصب است بدین قرار: «وقف كرد این پنجره را بر مزار كثیرالانوار امامزاده واجب‌‌التعظیم، امامزاده سید ناصرالدین بن الامام الهمام زین‌‌العابدین علیه‌‌السلام توفیق آثارى حاجى‌‌الحرمین میرزا نقى… مغفرت پناه شكرالله تهرانى، به عمل استاد قطب‌‌الدین بن سیف طرشتى فى سنه ثلث و تسعین و تسعمائه. كتیبه یادگار بن الكربلایى حیدر… عفى الله تعالى عنهما بمنه و كرمه»

 اعتمادالسلطنه نیز روز 8 محرم 1299 ق. آرد: «امروز شاه (ناصرالدین شاه) [به] تكیه سید نصرالدین یا ناصرالدین واقعه در محله ملك‌‌آباد مى‌‌رود، این تكیه در جنب امامزاده است.» / شرح رجال ایران، ج 4، ص 313.

 توصیف سفیر پروس (آلمان) از این امامزاده در اوایل دوره ناصرى چنین است:

 «.. بازار در انتها به وسیله كوچه‌‌هاى تنگ و پرپیچ و خم به محلات جنوب غربى تهران متصل مى‌‌شود. یكى از این كوچه‌‌ها به امامزاده‌‌اى به نام سید نصرالدین منتهى مى‌‌شود كه در وسط یك قبرستان بزرگ واقع شده است. این قبرستان محل عبور و مرور است و عابران با اسب و الاغ یا پیاده از روى قبرها مى‌‌گذرند و آن‌‌جا را كثیف مى‌‌كنند.» / سفرى به دربار سلطان صاحبقران، ص 271.

 كتیبه موجود در این بقعه حاكى است كه بناى رواق و آینه‌‌كارى آن در عهد ناصرالدین شاه و به دستور منیرالسلطنه، مادر كامران‌‌میرزا نایب‌‌السلطنه، از محل دارایى برادرش، محمدابراهیم‌‌خان وزیر نظام انجام گرفته است: «بناء رواق و آینه‌‌كارى حرم به جهت سلامتى ذات ملكوتى… ناصرالدین شاه… حسب‌‌الامر… منیرالسلطنه… از مال مرحوم مغفور محمدابراهیم‌‌خان وزیر نظام… به حسن مراقبت مقرب‌‌الخاقان غلامرضاخان سرهنگ انجام گرفته است.»

 در مغرب بقعه، مسجد سید ناصرالدین قرار دارد. بر كتیبه كاشى ایوان اشعار زیر نقش شده بود:

 نیر عصمت كه قصر سلطنت زو شد منیر

لوحش الله ساخت این محم اساس دلپذیر

 خواست تا تاریخ اتمامش كند پیدا سروش

انما تمت بنصرالله گذشتش بر ضمیر (1310)

 / تهران به روایت تاریخ، ص 1203 به نقل از حجت بلاغى، ج 1، ص 14.

 امامزاده سید نصرالدین، شهرتى است كه بر اثر تكرار، مردم تهران به جاى «سید ناصرالدین» به كار