باروتخانه يوسف آباد بر فراز تپه‏اى به گونه قلعه‏اى از خشت و آجر ساخته شده بود. اين بنا داراى ورودى مستقلى بوده و برج سه اشكوبه مدورى نظير بناهاى كلاه فرنگى داشته كه طبقه سومش بسيار كوچك و به كار ديده بانى مى‏آمده است و حصار كنگره دارى گرداگرد آن كشيده شده بود. »

 طرح باروتخانه تهران در كتاب «سفر به ايران» اثر اوژن فلاندن در چاپخانه «بسينه برژر» پاريس به چاپ رسيده است.

باروتخانه تهران

 اوژن فلاندن پسر سردار معروف ناپلئون بود كه به نقاشى علاقمند شد و بعدها جزو نقاشان مشهور فرانسه گرديد. او در سال 1844 م. هنگامى كه خرابه‏هاى شهر نينوا در بين‏النهرين كشف شد، از طرف دولت فرانسه مأمور شد كه ظرف مدت شش ماه از بناهاى نينوا تصاويرى تهيه كند. او غير از انجام اين مأموريت از بناهاى اصفهان و ديگر شهرهاى ايران و تهران نيز تابلوها و طرح‏هاى فراوانى پديد آورد. دولت فرانسه پس از بازگشت از سفر ايران به او مدال شواليه لژيون دونو اعطا كرد. آثار او هر چند به قصد تأمين منافع كشور متبوعش بوده ليكن در مبحث ايران‏شناسى مى‏تواند بسيار سودمند باشد.

 حال كه اين باروتخانه را شناختيد، بجاست مختصرى از تاريخچه باروتخانه در تهران در اين مجال اندك عرضه شود:

 باروت نياز اوليه در قورخانه و از ضروريات قشون به شمار مى‏رفت.

 محل باروت كوبى تهران در عصر قاجاريه چند بار تغيير كرد. اين تغييرات به جهت گسترش و توسعه فضاى مسكونى شهر از سويى و نياز به مكانى وسيع‏تر و بزرگ‏تر براى توليد بيشتر باروت از سوى ديگر بوده است.

 نخستين گام در ايجاد باروت كوبى جديد به منظور توليد بيش از شيوه سنتى معمول در ايران به روزگار فتحعلى شاه مى‏رسد، كه در برخورد با همسايگان نيرومند روسيه، انگلستان و عثمانى برداشته شد و آن هم توسط ميرزا بزرگ فراهانى و سپس فرزند برومندش ميرزا ابوالقاسم فراهانى وزير با كفايت عباس ميرزا نايب‏السلطنه انجام گرفت. در نهضت تجدد خواهى پديد آمده بدان روزگار كه بانيان آن اين پدر و پسر بودند، اقدامات فراوانى در تحصيل علوم و فنون جديد شد، كه از آن جمله است احداث باروت سازى در تبريز، در زمان ناصرالدين شاه و صدارت ميرزا تقى خان اميركبير، موج ديگرى از اصلاحات و آبادانى در كشور پديد آمد. در اين هنگام كارخانجات متعددى در تهران و ديگر نقاط كشور ايجاد شد. تأسيس باروتخانه و قورخانه نيز جزو همين اقدامات به شمار مى‏آيد.

 در نتيجه بررسى و پژوهش انجام يافته فعلاً با عنايت به اسناد در دسترس به خصوص نقشه‏هاى موجود تهران قديم فهرست باروت سازى‏هاى تهران را مى‏توان چنين برشمرد:

 1. باروت كوبى بازار تهران: اين باروت‏كوبى در كوچه غربى در چهار سوق كوچك بازار در چهار دكان تودرتو قرار داشت. اين مكان را بايد اولين باروت سازى تهران بدانيم، به احتمال فراوان بنيادش بايد به دوران پيش از قاجاريه و پايتختى تهران برسد. بعدها با توسعه فضاى مسكونى و تجارى در محله بازار باروت كوبى از اين مكان به محله سنگلج منتقل شد.

 2. باروت كوبى سنگلج: دومين محل باروت كوبى تهران گوشه شمال شرقى محله سنگلج در حوالى ارگ سلطنتى و ضلع شمالى حصار صفوى قرار داشت كه بعد از احداث قورخانه جديد داخل ارگ در گوشه جنوب غربى ميدان توپخانه به قورخانه قديم شهرت يافت، باروت كوبى سنگلج (= قورخانه قديم) در دوران سلطنت محمدرضا پهلوى جزو اراضى پارك شهر قرار گرفت. به روزگار محمدشاه اين محله را باروتخانه مى‏گفتند. اين بار هم با رسيدن موج توسعه خانه سازى به محله سنگلج اين باروت خانه هم تعطيل و به خارج شهر منتقل شد.

 3. باروت سازى يوسف آباد: اين باروت خانه در سال 1252 ق. در اراضى شمال تهران و خارج از حصار صفوى بنا شد، كه پس از احداث كارخانه باروت سازى مهران اين بنا به عنوان انبار باروت مورد استفاده قرار گرفت. اين باروت سازى همان بنايى است كه «اوژن فلاندن» تصويرش را كشيده است. هيچ نمى‏دانيم بر سر اراضى اين باروت خانه چه آمده است.

 4. باروت‏خانه مهران: جهانگير خان پسر سليمان خان و برادرزاده منوچهر خان گرجى (ارمنى) معتمدالدوله معروف به وزير صنايع كه باغى داشت، در خيابان علاءالدوله (فردوسى) در شمال سفارت انگليس به سال 1307 ق. وزير قورخانه شد. او در اين سمت كارخانه‏هاى باروت كوبى، كاغذ سازى، آسياب بخار و… خريدارى و احداث كرد.

 كارخانه باروت‏كوبى احداثى او در اراضى باغ مهران واقع در شمال تهران و در شرق ضرابخانه قرار داشت.

 در پايان اين مطلب بايد به ياد داشت كه درايران پيش از قاجاريه نيز باروت تهيه مى‏شد. ژنرال گاردان در اوايل سلطنت فتحعلى شاه مى‏نويسد:

 «باروتى هم كه در ايران تهيه مى‏شد ناقص بود زيرا مواد آن را با هم به طور صحيح تركيب نمى‏كردند…». / خاطرات، ص 66.

 و ژنرال تره زل آورده:

 «ساختن باروت در ايران معمول است و مى‏توان آن را تكميل نمود زيرا كه شوره ايران خوب و مقدار آن زياد است. » / يادداشت‏هاى ژنرال تره زل، ص 71.

 ميرزا صالح شيرازى در اوايل پادشاهى محمدشاه نوشته است:

 «بريبارى نام يكى از استادان باروت سازى ايتاليايى است. باروت خانه‏اى ساخته كه با چرخ آبى باروت مى‏كوبد…» / مجله يادگار، ش 7، ص 11.

 عبداله مستوفى هم درباره حاجى ميرزا آقاسى مى‏آورد:

 «خلاصه حاجى ميرزا آقاسى در ايام صدارتش… سيصد چهارصد توپ و شايد همين اندازه خمره باروت… تدارك ديد…» / شرح زندگانى من، ج 1، ص 65.

 اعتمادالسلطنه (كه اوایل صنیع‌‌الدوله لقب داشت) در دررالتیجان قلعه استوار و باستانى آپامه[1] از بناهاى سلوكوس نیكاتر در حوالى رى را در همین محل امانیه یا گنج آباد دانسته و تصریح كرده كه آن‌‌جا را عامه گنج آباد و سنگر افراسیاب مى‌‌گفتند و معسكر سلوكوس بوده است و قول كنت دوگوبینو وزیرمختار فرانسه مقیم دربار ناصرالدین شاه را كه معتقد بود قلعه آپامه در حدود سرخه حصار تهران بنا گردیده بود مردود دانسته است. / دررالتیجان، ج 1، صص 24 و 193.

 در ایران باستان در ذكر سلوكوس نیكاتر یا سلوكوس اول ذكر شده كه وى سه شهر به نام آپامه زن ایرانى خود ساخت. / ایران باستان، ج 3، ص 2063؛ جغرافیاى تاریخى شمیران، ص 110.

 راجع به قلعه امامه در تاریخ گیلان مى‌‌خوانیم: «… [لشكر كوه و گیلان همراه سپهسالار محمد بن نوپاشا [بر موجب اشارت چون به طالقان رفتند اول قلعه فالیس طالقان را فتح نمودند… به پاى قلعه لورا رفتند… از آن‌‌جا به سوى قلعه امامه آوردند و آن را مسخر ساختند از آن‌‌جا به محاصره قلعه شمیران شتافتند.» / تاریخ گیلان و دیلمستان، ص 157.

 یاقوت درباره امامه گفته: «اَنْبامَه قلعة قرب الهى» / معجم البلدان، ج 1، ص 369.

 انبامه در قدیم امیرنشین قصران داخل بوده است و آن حدود را وقایعى است، در تاریخ طبرستان ابن اسفندیار درج شده:

 «[سلطان طغرل بن ارسلان] چون به دامغان رسید و آن ولایت هنوز به حكم شاه اردشیر [بن حسن بن رستم بن على، از فرقه ثانى از باوندیه طبرستان] بود، مثال نبشت تا چندان‌‌كه آن‌‌جا باشد علوفه دهند، و با قزل ارسلان [از اتابكان آذربایجان] عهد كرد، و خوار و رى با دیوان گرفت و به دوازده هزار دینار رازى آن روز قلعه انبامه از امیران قصران به نایبان خویش سپرد. / تاریخ طبرستان، ص 152.

 این واقعه در اواسط نیمه دوم قرن ششم، در حدود سال 581 بود؛ و قلعه انبامه چنان‌‌كه گذشت به نایبان شاه اردشیر سپرده شد، تا آن‌‌كه در حدود سال 587 عمادوزّان رازى، از رؤساى معروف شافیه، آن‌‌جا را به مدد لشكر قتیبه دختر اینانج وزن قزل ارسلان براى چند ماهى به دست آورد، لكن شاه اردشیر دوباره آن‌‌جا را بگرفت. این واقعه در تاریخ طبرستان بدین گونه ثبت شده:

 «… عمادوزّان حشر گرد كرد، ]چون شاه اردشیر بن حسن[ با آمل آمدند؛ و به پایان قلعه امامه قصران شد با لشكر قتیبه كذا [(؟)] و مستخلص كرد و رئیس قصران عادل نام را آن‌‌جا بنشاند به مدت هفت هشت ماه. دگرباره شاه اردشیر بیامد و محاصره قلعه داد. شب و روز نگذاشت كه آسایند، تا به زدال كانى پهلوان گفتند، مردى بسطامى رسن در سر حائطى افكند و برشد و بعد از آن سى مرد را بر كشیده و به مكابره و قهر قلعه ستدند و عادل را با جمله اتباع و زن و فرزند او كشته، سر عادل را كاه در كرده مدت یك سال به قصران درآویخته داشتند…» / تاریخ طبرستان، ص 155.

 استوارى قلعه انبامه بدان پایه بود كه ذكر آن در ردیف قلعه فیروز كوه و قلعه استوناوند رى آمده است. در تاریخ طبرستان در پادشاهى حسام‌‌الدوله اردشیر بن حسن مذكور در وقایع فوق، در بیان قلعه‌‌هاى معمورى كه وى را در اختیار بوده چنین درج شده است:

 «… به چندین مواضع كه یاد رفت او را قلعه‌‌هاى معمور بود با خاصّگان و كوتوال و مشرف و قلعه‌‌ها و چهارپایان كه ذخیره قلعه بردندى و هفت هزار مرد خاصّه و خاصه در را نام بر جریده عارض بود، و مفصّل این است:

 … حرف، درون تمیشه، كوه و دشت: انبامه… سواته كوه، پیروز كوه، استوناوند…» / همان، ص 124.

 در آثار ظهیرالدین مرعشى نیز نام انبامه (امامه) در مواردى به چشم مى‌‌خورد.

 در تعریف و توصیف قلعه انبامه از پیشینیان مطلبى در منابع به نظر نرسید، لكن در عصر ناصرالدین شاه قاجار (در یكى از روزهاى سال 1304 ق. كه وى بدین آبادى رفته بود(، اعتمادالسلطنه وزیر دارالتألیف، به معتمدالسلطان عارف خان افندى مترجم تركى عثمانى دستور داد كه سوار شود و به گرد امامه بگردد، و جغرافیاى آن‌‌جا را فراهم آورد. وى در این باب نوشته‌‌اى مفید گرد آورد و در ضمن آن در باب بقایاى این قلعه نیز شرحى نوشت كه ملخّص آن با اندك تصرف چنین است:

 «قلعه عتیقه مخروبه‌‌اى است واقع در ربع فرسخى شمال شرقى قریه مذكور كه در طرح شبیه مثلث متساوى الساقین است و فقط از سنگ و آهك و شن بنا نموده‌‌اند، و سنگ‌‌هایى كه در قلعه به كار برده‌‌اند تخته سنگ‌‌هاى قطور بزرگ است و از وضع معلوم مى‌‌شود كه دستى خراب كرده‌‌اند نه این‌‌كه به مرور خراب شده باشد. ضلع شرقى و غربى این قلعه پنجاه ذرع و ضلع جنوب مشرقى آن چهل و دو ذرع و كثیر الاضلاع و عبارت از خطوط مختلط است. صحن قلعه صاف نیست، زمینى است عارضه‌‌دار و اغلب پرتگاه و پر از سنگ‌‌هاى بلند كه مانند شاخ از زمین برآمده. صحن قلعه را یك سنگلاخ مانع التردّد نموده است. در سمت شمال قلعه گویا ارك حكومتى بوده و عمارتى هم داشته است. قطر دیوار قلعه در بعض جا دو و غالباً سه ذرع است و نظر به ارتفاع برج‌‌هاى بازمانده، ارتفاع دیوارها ده تا دوازده ذرع بوده است. شماره برج‌‌ها رو به مغرب سه و رو به جنوب دو و رو به مشرق دو كه جمعاً هفت برج در خارج و دو برج نیز رو به جنوب در داخل دارد.، ارتفاع حالیه این برج‌‌ها از هشت الى یازده ذرع است. در جنب برج جنوبى كه در زاویه واقع است آب انبارى خیلى وسیع و عمیق و محكمى ساخته و آب آن را از دره واقع در سمت مغربى قلعه با تنبوشه آورده بوده‌‌اند. راه قدیم قلعه از دره واقع در سمت جنوب شرقى بوده در دو طرف تپه قلعه دو دره است. ارتفاع قلعه از سطح دره‌‌ها از صد و پنجاه متر الى سیصد متر است…» / كراسة المعى، ص 113.

 در مقاله مذكور از دیه امامه نیز سخن رفته، كه خلاصه‌‌اى از آن درج مى‌‌شود:

 «این قریه عبارت از دو محله، و طول آبادى آن از شمال الى جنوب، و سطوح مایله شمالى و مغربى آن از سطوح مایله جنوبى و مشرقى مرتفع‌‌تر، و محله «امامه علیا» در شمال و «امامه سفلى« در جنوب واقع است. سه مسجد و دو حسینیه و دو حمام دهقانى و صد و چهل خانه كه چند بابش دو طبقه و مخصوص به اعیان قریه است، دارد. قریب هفتصد نفر اهالى در این قریه مسكون است. محصولات ارضیه‌‌اش عبارت از گندم، جو، ارزن، باقلا، نخود، عدس، و میوه جات آن نیز على العموم سیب؛ آلوچه جنگلى و خیلى كم از میوه جات بستانى است. تربت دو امامزاده امامزاده نوراللّه و شاهزاده حسین و یك قلعه عتیقه مخروبه در داخله حدود این قریه به انظار مى‌‌رسد.» / همان، نقل از رى باستان، ج 2، ص 398.

 امامه كه در شش كیلومترى فشم و در منطقه‌‌اى بسیار مرتفع و خوش آب و هوا واقع است و داراى چشمه‌‌هاى زلال و طبیعتى خیال‌‌انگیز است، مانند تمامى دیدنى‌‌هاى خوش آب و هواى اطراف تهران در تابستان‌‌ها پذیراى عده زیادى از تهران نشینان گرمازده است، اما در فصول دیگر اهالى بومى كه جمعیتى بالغ بر هزار نفر مى‌‌شود تنها ماندگاران باوفاى این دیه‌‌اند. در آن‌‌جا قلعه باستانى مخروبه‌‌اى به شكل مثلث متساوى‌‌الساقین از سنگ و آهك و شن یادگار ایام كهن باقى است و در مغرب آن كوهى است با نام اسكول كه بر ارتفاعاتش سه خانه سنگى مشهور به خانه دیو یا سه لانه دیو (آثارى از عهد باستان) دیده مى‌‌شود.

 فاطمه انیس‌‌الدوله زن ناصرالدین شاه اصلش از امامه بود. انیس‌‌الدوله بقعه شاهزاده حسین را با گچ و آجر سفید خیلى متین و استوار ساخت. تربت این امامزاده متصل به محل علیا و مراتع در سمت شمال دیه است. / كراسة المعى، ج 2، ص 113.

 چون آثار و زیارت نامه نداشت، نسبش به كدام امام منتهى مى‌‌شود فهمیده نشد. / قصران، ص 436.

 صاحب بدایع‌‌الانساب راجع به این امامزاده مى‌‌گوید: امامزاده ابراهیم در ده پس‌‌قلعه شمیران است، گویند از سادات موسوى است. / بدیع الانساب، ص 10.

 موقوفات امامزاده به شرح زیر است: 1. یك باب مسجد، 2 تا 4. سه باب اتاق، 5. سقاخانه، 6. یك باب انبار، 7. یك باب قهوه‌‌خانه، 8. یك درب باغچه به مساحت هشتصد متر، 9. یك درب باغچه دیگر به مساحت هشتاد متر (قهوه‌‌خانه مزبور را در سال 1315 قمرى شیخ على‌‌محمد آبشارى بر امامزاده وقف كرده است.) / جغرافیاى تاریخى شمیران، ص 180.

 استخرهاى تهران قدیم – كه شرح هر یك در عنوان خود مى‌‌آید:

 استخر آقا رفیع (امامزاده قاسم).

 استخر باغ آهنگرها (امامزاده قاسم).

 استخر باغ انجیلى (امامزاده قاسم).

 استخر اندرون (یوسف آباد).

 استخر باغ بالا (یوسف آباد).

 استخر باغ ذكاءالسلطنه (امامزاده قاسم).

 استخر باغ سلیمان (پونك).

 استخر باغ عزیزخان خواجه (حصار بوعلى).

 استخر باغ مجدالدوله (امامزاده قاسم).

 استخر باغ ملك (امامزاده قاسم).

 استخر باغ نو ارباب خلیل (كن).

 استخر بزرگ (پونك).

 استخر بزرگ (اقدسیه).

 استخر بهجت آباد.

 استخر پایین باغ صاحبقرانیه.

 استخر جلو خان (یوسف آباد).

 استخر جلو مهمان‌‌خانه قلعه ارمنى (ونك).

 استخر حاج سید حسن دركه‌‌اى (اوین).

 استخر حصار بوعلى (معروف به سر آسیاب).

 استخر حیدرى.

 استخر دره سنجك (پونك).

 استخر سپهدار (تیغستان، زرگنده).

 استخرِ قصرِ محمدیه.

 استر قلعه (یوسف‌‌آباد).

 استخر قلعه ارمنى (كن).

 استخر قلمستان (یوسف‌‌آباد).

 استخر كاشى‌‌كارى (امیرآباد).

 استخر كلاه فرنگى (یوسف آباد).

 استخر لت مارد (كن).

 استخر لوركان (كن).

 استخر محمودیه.

 استخر منظریه.

 استخرهاى واریش.

 استخر و عمارت دروس.

 استخرهاى باغ بالاى ونك.

 استخرهاى یوسف آباد. / جغرافیاى تاریخى شمیران، ج 2، ص 1142.

 استخر امیرآباد كه در دوران جنگ جهانى دوم به دست آمریكایى‌‌ها ساخته شد

  در تهران استخرهاى شنایى بود كه آن را چال حوض مى‌‌گفتند و بیشتر حمام‌‌هاى قدیم چالِ حوض داشتند. از آن جمله حمامِ نظام‌‌الملك، حمامِ سنگلج، حمامِ قیصریه و غیره كه ازنظر چالِ حوض مثل حمام‌‌هایى كه امروزه وان دارند خیلى مشهور بودند. چالِ حوض، استخر سرپوشیده‌‌اى بود كه عمق آن گاه تا ده متر هم مى‌‌رسید و عرض و طول آن هم در همین حدود بود. در ورودى چالِ حوض مثل در زورخانه كوتاه و پست بود تا آن‌‌جا كه هر آب‌‌باز و شناگر ناچار بود خم بشود و توى چالِ حوض برود. پهلوان‌‌هاى قدیم این قبیل جاهاى ورزشى را مانند معبد مقدس مى‌‌دانستند و معتقد بودند كه هر كس به آن‌‌جا وارد مى‌‌شود، باید تعظیم كند. به هر حال دور تا دور چالِ حوض براى تماشاچیان و یا استراحت آب بازان درگاه‌‌هایى ساخته بودند و چندین تیر محكم به عرض چالِ حوض كار مى‌‌گذاشتند و به بعضى از این تیرها زنجیر و طناب‌‌هاى محكم مى‌‌بستند. آن روزها كه مایو رسم نبود، بعضى از آب بازها با تنكه زورخانه به چالِ حوض مى‌‌آمدند. بعضى هم لنگ را تا زانو مى‌‌بستند و دامنه آن را به طرف بالا محكم گره مى‌‌زدند.

 چالِ حوض بازى در تابستان بیشتر معمول بود؛ اما در سایر فصول هم درِ چالِ حوض باز بود، چون در نتیجه مجاورت با هواى حمام و خزانه آب گرم، آبِ چالِ حوض آن‌‌قدرها سرد نبود.

 مبتدیان نخست روى دست شناگران در خزانه آب سرد یا آب گرم شنا مى‌‌آموختند، بعد كم‌‌كم آن‌‌ها را داخل چالِ حوض مى‌‌آوردند. باز هم در آن‌‌جا ابتدا روى دست به آن‌‌ها شنا یاد مى‌‌دادند تا به تدریج فنون شناورى مانند پشتك زدن، شیرجه زدن، زیر آبى رفتن و امثال آن‌‌ها را یاد مى‌‌گرفتند و در زمره شناگران درمى‌‌آمدند و همین‌‌كه شناگر از كلاس چالِ حوض فارغ مى‌‌شد، به استخر مى‌‌آمد و در آن‌‌جا هنرنمایى مى‌‌كرد.