در این آبادی امامزاده علی اکبر از نوادگان حضرت سجاد(ع) و قلعه کیقباد واقع شده است.

 «از رودخانه دركه و چشمه مشروب مى‌‌شود. دبستان و انجمن ده و صندوق پست و دفتر پست دارد. وسعت گندم‌‌كارى‌‌اش تا چند سال قبل سى هكتار، جو دو هكتار، باغ و قلمستان ده هكتار و محصولاتش گندم، جو، سیب زمینى و انواع میوه بوده است. بیش از بیست باب مغازه‌‌هاى مختلف دارد و به تدریج صورت شهر به خود مى‌‌گیرد و به تهران اتصال مى‌‌یابد. این آبادى شش دانگ وقف آستانه حضرت امام رضا(ع) و اعیانى آن به اهالى تعلق دارد. مزرعه باقر جزو این آبادى است. دانشگاه ملى در شمال شرقى اوین بنا شده است. اوین داراى دو امامزاده به نام‌‌هاى مطیب و عزیز است كه در جاى خود شرحشان آمده است.

 در منابع باستانى نام اوین به صورت‌‌هاى «ایون» و «اذون» نیز جاى به جاى دیده مى‌‌شود. در صفحه 460 كتاب النقض چنین آمده: «بنابر نسخه ثالث قویاً محتمل است كه مراد از «ایون» همین (اوین) باشد پس یا در قدیم (اوین) را به صورت «ایون» مى‌‌نوشته‌‌اند و یا در نتیجه تصحیف و تحریف كتاب و نساخ به آن صورت افتاده است… .» و اذون مذكور در معجم البلدان نیز ظاهراً همان ایون است.

 یاقوت حموى در این كتاب مى‌‌گوید: «اذون دیهى از نواحى پهنه قصران خارج از نواحى رى است و ابوالعباس احمد بابا زیدى بدان‌‌جا منسوب است كه این نیز استنباط مى‌‌گردد به قرینه زیدى بودن ابوالعباس عالم اذونى توان گفت، بدان عهد مردم اذون بدین مذهب بوده‌‌اند افزون مى‌‌گردد كه همچنین اذون را دژى استوار بود.»

 حسین كریمان در باب نام‌‌هاى مختلف این آبادى شرحى دارد. بدین ترتیب: «این احتمال كه اذون همان ایوان است كه فعلاً اوین خوانده مى‌‌شود به قراین چند است، بدین قرار:

 الف) ظاهراً چنان‌‌كه مذكور افتاد مردم هر دو آبادى به مذهب زیدیه بوده‌‌اند.

 ب) در گویش مردم قصران چنان‌‌كه هم اكنون معمول است حرف «ذ« در كلمات به «ى« بدل مى‌‌شود و در دیه‌‌هاى شمالى كوهستان طهران یا قصران داخل كه به سبب دشوارى راه‌‌ها پاى بیگانه بدان‌‌جا نمى‌‌رسیده و بالنسبه زبان محلى محفوظ مانده و همچون میگون و آهار حرف «ذ» را در فعل و رسم كه در فارسى فصیح اكنون «د» جاى آن را گرفته، «ى» تلفظ همانند «بكشین« به جاى كشیدن و «ببخشین» به جاى بخشیدن و… «بشوین» به جاى شدن، آیین به جاى آذین… كلمه اذون را اگر امروز نیز بخواهند در میان مردم بومى كوهستان تهران رواج دهند، بى گمان آن‌‌ها بر طبق تجارت خویش خواه نا خواه آن را «ایون» تلفظ خواهند كرد.

 «تاریخ بناى آبادى معلوم نیست، فقط از چنارى كه در پاچنار، نزدیك قهوه‌‌خانه سرآسیاب فعلى كه به دستور خالصى زاده آن را بریده‌‌اند مى‌‌توان حدس زد كه این آبادى قدمتى داشته است. این چنار تقریباً به اندازه چنار تجریش (امامزاده صالح) بود و همانند آن میان تهى كه از فضاى داخل آن به عنوان دكان استفاده مى‌‌شد. مدتى در آن پینه دوزى و در این اواخر یخ‌‌فروشى مى‌‌كردند.» / جغرافیاى تاریخى شمیران، ص 120.

 محله‌‌هاى معروف اوین عبارت است از: پاچنار، حصار، پى لو (بروزن نو) و دیگر میدان پاچنار و كوچه دم حمام، كوچه جاده دركه، كوچه در آسیاب.

 كشتزارهاى اوین: میان بازو، گل میانه، سرخك، درسوزك، باغ چاله. مالكان عمده این زمین‌‌ها حاجى سید ابوطالب ماهوتچى و ورثه حاجى على محمد و ورثه سیدعلى ماهوتچى بودند. به‌‌جز این سه تن سایر اراضى خرده مالك است.

 علف چین و علفچركوه‌‌هاى اوین: چشمه آب خنك، شاه نشین، هفت داغونى (هفتاخانى(، كف او. نهر جوارین (به ضم جیم) از اوین مى‌‌گذرد و به قلعه ارمنى ونك و از آن‌‌جا به شمال عباس آباد و سپس به مغرب مسگر آباد مى‌‌رسد. اوین دو قنات دارد و چند آب انبار به نام‌‌هاى آب انبار حاجى حیدر، آب انبار شیخ جعفر، آب انبار امین حضور كه آقا على امین حضور ساخته است. امامزاده عزیز بن محسن بن موسى الكاظم و امامزاده طیب بن عماد بن موسى الكاظم(ع) در آن واقع است.

 باغ‌‌هاى اوین عبارت بود از: 1. باغ دره (باغزه) كه اكنون زندان اوین است. 2. باغ محمدآباد در شمال سعادت آباد، 3. باغ سراستخر كه جزو اراضى باغ دره بود و رضاشاه آن را به پسرش داده بود، 4. باغ جارچى باشى، 5. باغ امین حضور، 6. باغ بالا، 7. باغ آقا شیخ حسن محرر، امام جعفر خویى، 8. باغ وقفى، 9. لش عباس كه آب زیاد دارد. / همان مرجع، ص 140 ! اذون.

 در دوران جنگ جهانى دوم اراضى جنوبى اوین اردوگاه نظامى انگلیس شد، بدین ترتیب سربازان هندى آن دولت در آن‌‌جا اطراق مى‌‌كردند.

 وجه تسمیه آن در صفحه 439 كتاب قصران چنین آمده است: «چون این آبادى داراى آب بسیار زیادى مى‌‌باشد، نام آن را آب افشان نهاده‌‌اند كه با تخفیف و بر اثر مرور زمان اوشان شده است.»

 جمعیتش در فرهنگ جغرافیایى ایران 492 تن و در فرهنگ آبادى‌‌هاى كشور 658 تن ذكر شده است. چشمه‌‌هاى آب گوارا دارد. دو رودخانه فشم و آهار در آن‌‌جا به هم مى‌‌پیوندند و رود جاجرود همان است. مظفر الدین شاه در این دیه قصرى زیبا طرح افكند كه اكنون مدرسه آن‌‌جاست. دو مهمانخانه و چندین دكان و صندوق پست و درمانگاه دارد. قریب 500 گوسفند در آن‌‌جا نگهدارى مى‌‌شود. وسعت باغ‌‌هایش بیش از 150 هكتار است كه تقریباً همه سیب و گیلاس است و آلو و هلو و آلبالو نیز در آن‌‌جا نیكو به عمل مى‌‌آید. / فرهنگ جغرافیایى ایران، ج 1 آبادى‌‌ها ص 25؛ فرهنگ آبادى‌‌هاى كشور، ج 13، ص 18؛ كتاب اسامى دهات كشور، ج 1، ص 265؛ فرهنگ آبادى‌‌هاى ایران، ص 42؛ كراسه المعى، ج 1، ص 590.

 در سوى جنوب آن در سینه كوه تلهرز جنگل شیر خشتى است كه نوع آن از بهترین انواع است، در جغرافیاى دره رودبار كه به سال 1296 ق. فراهم گردیده، در باب اوشان مطالبى درج شده است از جمله این‌‌كه این قریه در سمت شمال آخورین به مسافت خمس فرسنگ در دامنه كوه تلهرز كنار رود جاجرود واقع است و قریب یكصد خانوار جمعیت دارد و شامل باغ‌‌هاى خوب است. این دیه اكنون از نقاط خوب ییلاقى تهران است. در تابستان و در ایام تعطیل ضمن سال جمعى انبوه براى هواخورى بدان‌‌جا مى‌‌روند. در این دیه بوته انار وحشى قدیمى در دامن كوه شمالى وجود دارد كه مردم محل مقدسش مى‌‌شمارند، ذكر آن در بحث از مذهب قصران خواهد آمد.

 اعتمادالسلطنة (صنیع‌‌الدوله) به همراه ناصرالدین شاه در تابستان 1301 و 1302ق. به اوشان آمد. در صفر سال 1301 هواى اوشان را خوب دانسته و تعریف كرده است، اما در سفر سال بعد گفته اوشان از ییلاق‌‌هاى بسیار بد است، روزش گرم و شبش سرد است. / روزنامه خاطرات، ص 348.

 در صفحات 40 و 41 كتاب جغرافیاى دره رودبار، آمده كه این آبادى را به سبب آب زیادى كه دارد آب افشان نام داده‌‌اند كه به تخفیف اوشان است، لیكن گویا ظاهراً «ان« در آخر آن پسوند مكان است، و «اوش« نیز نام برخى از جاها و از جمله رود اوش و شهر اوش مذكور در حدود العالم (ص 113 42) است در ماوراءالنهر. نیز، احسن التقاسیم، ص 341، نخبة الدهر، ص 221، س 8؛ معجم البلدان: ج 1، ص 404، س 21؛ سرزمین‌‌هاى خلافت شرقى، ص 509، س 13. تواند بود كه بوش در آمل و بیرجند و یوشانلو در خوى و میانه نیز از این باب باشد (فرهنگ آبادى‌‌هاى ایران، ص 504)، و چشمه اوش نام دیهى است در سبزوار (مرآت البلدان، ج 4، ص 230) / نقل از قصران، ص 439.

 در سال 1292 ناصرالدین شاه در سفر به مازندران به اوشان رفته و اعتمادالسلطنه در این باره مى‌‌نویسد: «موكب فرخنده كوكب همایون، عزیمت خیریت اثر مازندران فرموده، روز بیست و چهارم شعبان از اقدسیه به قریه اوشان تشریف فرما شدند.» / المآثر و الآثار، ص 134؛ مرآت البلدان، ج 3، ص 204.

 از این پس نام انار تهران در كتب انساب و مسالك و تواریخ به استقلال نیز درج است، چنان‌‌كه در الانساب سمعانى از مؤلفان حدود 555 ق. در ذكر تهران اصفهان و تهران رى بدین صورت مذكور آمده (متن مذكور ترجمه متن عربى است.) «و نیز تهران دیهى است در رى و انار نیكو بدان‌‌جا منسوب است…»

 ذكر انار تهرانى در عجایب نامه كه چند سالى پس از الانساب تألیف یافته است درج شده است: «رى شهرى است معظم، نعمت‌‌ها آید از آن‌‌جا نیكو پنبه و سنجد رازى و انار تهرانى و انگور…» / عجایب نامه، ورق 39 ص 2.

 «.. و طهران ایضاً قریة باالرى و…» الانساب ورق 373، صفحه 2. یعنى «و نیز طهران دیهى است در رى و انار خوب دارد. میوه‌‌هاى ایشان بسیار است و سخت نیكوست به ویژه انار ایشان كه همانند آن در هیچ سرزمینى یافته نشود.» آثار البلاد، صص 34 و 341 كه به سال 674 ق. توسط زكریاى قزوینى فراهم آمده. / تاریخ تهران، ص 5.

 ناصرالدین شاه در توصیف میوه‌‌جات سمنان به برترى انار كن اشاره كرده است: «دیگر از میوه‌‌جات سمنان… انار شیرین [است] كه خیلى وفور دارد امّا انار شیرین كن طهران از انار این‌‌جا بهتر است…» / سفرنامه خراسان، ص 214.

 گذشته از آبادى تهران، در بیشتر دیه‌‌هاى اطراف آن هم نظیر مرادآباد، كن، ونك، نارمك، حسین آباد، سوهانك، باغ فیض، قنات كوثر و غیره انار به دست مى‌‌آمده است. به همین سبب در گستره تهران چندین باغ انارى وجود داشته است.

 انار ناحیت رى را در روزگار گذشته ذكر و شهرتى مخصوص بوده، و از طرائف ثمار بلاد به حساب مى‌‌آمده است، چنان‌‌كه در ثمارالقلوب ثعالبى در وضع كشمش هرات ذكر گردیده:

 «و قد یعَدُّ من طرائف ثمرات البلاد، قشمش هراة و تین حُلوان… و رُمان الرى…»

 و نیز: «و مِنْ خَصائص الرَّرى الثیاب اَلحَسَنَة… الرّمان المعروف بالهبرج [كذا]، و المعروف بالاملیسى. و كان یحمَل الى السلطان مع خراج الرى…» / ثمار القلوب، ص 541.

 انار رى و نواحى آن در قدیم مثل بوده است، چنان‌‌كه در آغاز قرن ششم هجرى ابن بلخى در فارسنامه، انار بلوك كوار از كوره اردشیر خوره فارس را به انار طهران رى تشبیه كرده و گفته:

 «.. همه میوه‌‌هاى آنجا به غایت نیكوست، خاصه اناركى مانند انار طهرانى است…» / فارسنامه، ص 175.

 در نزهة القلوب ذكر شده: «از میوه هایش انار و امرود و عباسى و شفتالو و انگور نیكوست امّا خورنده میوه‌‌هاى آن‌‌جا بر مسافران از تب ایمن نبود…» / نزهة القلوب، ص 54.

 انار رى را نیز به قزوین مى‌‌برده‌‌اند، قزوینى در آثار البلاد آورده: «شجرها (انار) لاینبت بارض قزوین و نواحى‌‌ها، انّما یجلب إلیها من الرّى…» / آثار البلاد، ص 410.

 در هفت اقلیم آمده: «همچنین انار ملیسى كه رگى از ترشى با اوست.» / هفت اقلیم، ج 3، ص 4.

 گویا قسمتى از خراج رى را با انار و شفتالوى خشك مى‌‌پرداخته‌‌اند، در كتاب آناهیتا به نقل از لطائف المعارف آمده:

 «ثعالبى (350-429) در سخن از رى مى‌‌نویسد: و من خصائص الرى… الرمان المعروف بالتهرج و المعروف با ملیسى، و كان یحمل الى السلطان مع خراج الرّى من الرُّمان مائة الف و من الخوخ خشك المقدد الف رطل». / آناهیتا، ص 273.

 انار مقدس اوشان، از دلایل دیگرى كه انتساب این محل را به ناهید تأیید مى‌‌كند، آن‌‌كه از دیرباز در دامنه كوه شمال غربى دیه اوشان (كوه میانه) چند بوته درخت انار وحشى و جنگلى قدیمى وجود دارد كه در محل آن را مقدس مى‌‌شمارند و مى‌‌گویند این انار در این‌‌جا نظر كرده است (چون انار در سردسیر نمى‌‌روید) و چراغ و شمع نذر آن مى‌‌كنند و این رسم از قدیم در آن‌‌جا به‌‌جا مانده است. در باب این بوته‌‌هاى وحشى در كتاب جغرافیاى دره رودبار چنین نوشته شده: «در طرف غربى اوشان در دامنه كوه تلهرز چند درخت انار مفردى است و مى‌‌گویند بعضى از شب‌‌هاى جمعه آثار روشنایى به مثابه چراغ در میان آن اشجار هویداست و سببش معلوم نیست. شاید این زمین مدفن یا معبر بعضى از اشخاص كامل بوده است.» / جغرافیاى دره رودبار، ص 41.

 مقدس بودن این بوته‌‌هاى انار ظاهراً ریشه زردشتى دارد و مربوط به دوره اسلامى نیست، دیه اوشان و آبادى‌‌هاى دیگر مجاور آن به تفصیلى كه بیاید تا روزگار تسلط علویان طبرستان بر آن حدود زردشتى بوده‌‌اند و به سبب دشوارى محل آیین مقدس اسلام تا قرن چهارم و پنجم در بسیارى از آبادى‌‌هاى آن‌‌جا راه نیافت و تقدس این انار به سبب ارتباط آن با شخصیت مقدسى در اسلام نتواند بود. انار با آیین زردشت و به ویژه ناهید ارتباطى خاص دارد. پورداود در نوشته‌‌اى درباره برسم ذكر كرده: «در كتب متأخرین قید شده كه برسم باید از درخت انار چیده شود؛ این شاخه‌‌ها یا تاى‌‌ها با شستشو و آداب و ادعیه مخصوصى با كارد مخصوصى كه آن را برسم‌‌چین گویند بریده مى‌‌شود.» / یشت‌‌ها (پور داود)، ص 566.

مرحوم دكتر معین در شرح وسایل و لوازم آتشگاه ذكر كرده: «برسم كه اساساً از شاخه‌‌هاى تر چوب‌‌هاى مقدس مانند انار تهیه مى‌‌شد، ولى امروزه آن را از فلز نقره یا برنج مى‌‌سازند.» / مزدیسنا و ادب پارسى، ص 302.

 برسم، كه در اوستا برسمن[1] و در پهلوى برسوم[2] آمده و در فارسى بر وزن مرهم تلفظ مى‌‌شود، عبارت از شاخه‌‌هاى بریده درخت است كه هر یك از آن‌‌ها را در پهلوى تاك و در فارسى تاى گویند. این شاخه‌‌ها براى به هم زدن آتش و مشتعل كردن آن در آتشگاه به كار مى‌‌رود. ریشه لغوى برسم «برز« (Barez) به معنى بالیدن و نمو كردن و مراد از آن همه رستنى هاست كه این چوب نمونه آن هاست، و چون انار دانه‌‌هاى فراوان دارد و نشان كثرت و فراوانى و بارورى است، تهیه چوب برسم از آن براى بركت است؛ و انار را بدین سبب مظهر ناهید كه الهه حاصلخیزى و فراوانى است دانسته‌‌اند. گیرشمن در كتاب ایران از آغاز تا اسلام نوشته: «ماهى و درخت انار دو مظهر این خداى آب و فراوانى یعنى ناهیدند.» در شاهكارهاى هنر ایران تألیف پوپ در ذكر دختر شاه هند، سپینود، یكى از بانوان حرم بهرام گور، شرح جام منقشى كه بهرام را در حال مبادله تحف با زنى نشان مى‌‌دهد ذكر گردیده: «این زن تاجى با دو شاخ دارد، و این رسم معمول شاهان هند وسكایى بوده است. در میان شاخ‌‌ها انارى است و آن با گلى كه روى جامه زن نزدیك ران نقش شده، رابطه او را با الهه حاصلخیزى نشان مى‌‌دهد، زیرا همچنان‌‌كه شخص شاه با قواى الهى ارتباط دارد، شهبانو هم باید با مقامات آسمانى متقابل رابطه‌‌اى داشته باشد.» / شاهكارهاى هنر ایران، خانلرى، ص 53.

 ناهید، فرخى و بارورى جهان و جانوران را تضمین كرده و گله‌‌ها و كشتزارها را در پناه خود دارد؛ و گویا از این‌‌جاست كه در قدیم درخت انار را به صورتى كوچك از طلا مى‌‌ساختند و وسیله زینت قرار مى‌‌داده‌‌اند، چنان‌‌كه در كتاب باستان‌‌شناسى ایران باستان تألیف لویى واندنبرگ كه در ذكر اشیا به دست آمده در ویرانه‌‌هاى همدان از یك گنجینه هخامنشى ذكر گردیده: «در میان تزیینات طلا دو شاخه درخت انار با برگ و میوه‌‌هاى كوچك… به چشم مى‌‌خورد.» / باستان‌‌شناسى ایران باستان، ص 108.

 و در كتاب معمارى ایرانى پوپ درج شده: «در آرایش ساسانى شكل‌‌هاى طبیعى بزرگ‌‌تر شده، آب و رنگ یافته و به صورت طرح كلى نمایان گشته است… درخت انار و پیچك‌‌هاى تابدار رواج كامل داشت.» / معمارى ایران، پوپ، ص 65.

 نام بسیارى از اماكن از كلمه انار تركیب یافته، كه مى‌‌توان از این نام انتساب آن‌‌ها را با ناهید دریافت، مانند: نارمك در قصران خارج و ناران (نارون) در لواسان قصران داخل و ناروهه در گرمسار و ناراب در سراب و نارابى در سنندج و ناران در جیرفت و ناربند در مشهد و بسیارى از آبادى‌‌هاى دیگر؛ و گویا به سبب همین مقدس دانستن انار است كه داستان انار فرهاد به وجود آمده است. در فرهنگ آنندراج و برهان قاطع در ذیل «انار فرهاد» ذكر شده:

 «درخت انارى است كه در بیستون واقع است. گویند چون فرهاد از شنیدن فوت شیرین تیشه بر سر خود زد دسته تیشه خون آلود گردید و از كوه بر زمین افتاد و سر آن بر زمین نشست و چون آن از چوب انار بود به قدرت الهى سبز شد و درخت انار به هم رسید و انار آن را چون باز كنند اندرون آن سوخته و خاكستر شده باشد.»

 به موجب این افسانه دسته تیشه فرهاد از چوب انار بوده است. نام دو زیارتگاه در یزد «ناركى« و دیگرى «نارستان« است و این دو نام نیز بى گمان تأییدى در مقدس بودن انار مى‌‌تواند بود.

 انار در آیین مقدس اسلام امتیاز خاصى ندارد و به موجب مطالب پیشین روشن مى‌‌شود كه تقدس بوته انار اوشان اصل زردشتى دارد؛ و چون رسم بود كه در آتشكده‌‌ها چند درخت انار مى‌‌كاشتند و شاخه‌‌هاى آن را جهت تهیه برسم به كار مى‌‌بردند و در آتشكده قصران منسوب به ناهید در آهاربشم و آبادى‌‌هاى آن‌‌جا به سبب شدت سرما انار پرورش نمى‌‌یافت، بوته وحشى انار جنگلى اوشان علاوه بر همه جهات دیگر از این باب نیز مورد توجه بود. بدین دلایل مقدس دانستن بوته انار كه مظهر ناهید است از دیرباز در اوشان، دلیلى بارز بر انتساب آن حدود به ناهید تواند بود كه آن را مؤیدى جهت حرم ناهید دانستن خانه‌‌هاى بنا شده در دره اسبول به حساب توان آورد.

 در این‌‌جا به مناسبت گفته مى‌‌شود كه از انار با اهمیت خاص در تورات یاد شده است؛ و از جمله آن‌‌كه در سفر خروج باب بیست و هشتم بند 31-34 ذكر شده:

 «و رداى ایفود را تماماً از لاجورد بساز و شكافى براى سردر وسطش و حاشیه گرداگرد شكافش از كار نساج مثل گریبان زره تا دریده نشود و در دامنش «انارها« بساز از لاجورد و ارغوان و قرمز گرداگرد دامنش و رنگ‌‌هاى زرین در میان آن‌‌ها به هر طرف. زنگله زرین و «انارى« گرداگرد دامن ردا.» / ترجمه فارسى تورات، ص 128، نقل از قصران، ص 742.

 انواع مختلف انار در آبادى‌‌هاى گستره تهران به عمل مى‌‌آمده است.

 پوست اناركوبى: پوست انار مانند روناس، حنا، زردچوبه و غیره جزو گیاهانى است كه كوبیده آن به كار رنگرزى نخ، پشم و پارچه مى‌‌آمد و پوست انار كوبى هم از جمله مشاغل تهران قدیم به شمار مى‌‌رفت.

 «كتابچه راجع به قبر پیر غار كه بین اهالى معروف به مزار امامزاده سپهسالار (است) واقعه در قریه سپهسالار تابعه دماوند، جزو ارنگه.» / كراسه المعى، ج 2، ص 1178.

 سپهسالار در پانزده كیلومترى شمال غربى شهرستانك و اوایل تنگه ارنگه در نه كیلومترى دوآب افتاده است. اراضى ارنگه و لورا در دره وسطاى رود كرج واقعند. با در نظر گرفتن این‌‌كه لورا و ارنگه خود دو حوزه جداگانه در شمال غربى و مغرب قصران شمالى‌‌اند و هیچ‌‌گاه تبعیتى از دماوند نداشته‌‌اند، باید گفت حدود دوآب و سپهسالار تا اوایل تنگه كسیل و نزدیكى‌‌هاى طالقان بالا، آخرین حد غربى قصران از سوى شكراب و شهرستانك و سرك است.