عزیزخان – تهران نامه https://tehrannameh.com دانشنامه تاریخی جغرافیایی تهران به کوشش داریوش شهبازی Tue, 07 Mar 2017 05:50:23 +0000 fa-IR hourly 1 https://wordpress.org/?v=7.1.3 https://tehrannameh.com/wp-content/uploads/2024/10/cropped-logo2-32x32.png عزیزخان – تهران نامه https://tehrannameh.com 32 32 اسم شب https://tehrannameh.com/list/%d8%a7%d9%84%d9%81/%d8%a7%d8%b3%d9%85-%d8%b4%d8%a8/ https://tehrannameh.com/list/%d8%a7%d9%84%d9%81/%d8%a7%d8%b3%d9%85-%d8%b4%d8%a8/#respond Tue, 07 Mar 2017 05:50:23 +0000 http://tehrannameh.com/list/uncategorized/%d8%a7%d8%b3%d9%85-%d8%b4%d8%a8/ [عربى + فارسى] كلمه‌‌اى رمزى براى تبادل میانِ افراد و شناسایى آن‌‌ها به هنگام رفت و آمدهاى شبانه در اماكن نظامى؛ «در محل احتیاط هر نوبه كه قراول را عوض مى‌‌نمایند اسم شب را هم تغییر دهند». (بهرام میرزا، 1267 ق.، برگ 146). «آن‌‌وقت رسم چنین بود كه اسم شب قراول‌‌هاى دور عمارت را شاه به خط مبارك نوشته به توسط على‌‌رضاخان غلام‌‌بچه‌‌باشى كه حالا عضدالملك است، نزد عزیزخان، سردار كل، مى‌‌فرستاد.» روزنامه خاطرات (اعتمادالسلطنه، 1292-1313 ق: ص 269). «گزمه‌‌هاى بزرگى كه عقبه پیش‌‌قراول به خارج مى‌‌فرستد به اسم شب حركت مى‌‌كنند.» (دستورالعمل، قرن 13 ق: برگ 44). «دستورالعمل لازمه فردا را با اسم شب گرفته مراجعت كرده…» (عبدالكریم میرپنج، 1305ق.؛ 20). «شب‌‌ها از ساعت چهار به بعد هر كس در كوچه بود مى‌‌گرفتند و «اسم شب« متروك بود و شب‌‌ها سوار و سرباز مى‌‌گشت.» (تفرشى، 1324ق. 23) / فرهنگ اصطلاحات قاجار.

 در تهران قدیم وقتى شب‌‌ها طبل بگیر و ببند به صدا درمى‌‌آمد و براساس قانون كسى حق رفت و آمد در شهر را نداشت، وظیفه میر شب حكم مى‌‌كرد از طریق مأمورانش افرادى را كه بى‌‌دلیل در شهر تردد داشتند دستگیر كند و مورد بازجویى قرار دهد. از سویى چون براى عده‌‌اى (مثلاً میراب‌‌ها) ضرورت داشت كه حتى در ساعات ممنوعه در شهر رفت و آمد داشته باشند، غروب هر روز نامى براى شب انتخاب و به شبگردان ابلاغ مى‌‌شد و به این نحو تنها كسانى كه قبلاً از نام شب آگاهى پیدا كرده بودند، مى‌‌توانستند شب هنگام تردد نمایند.

 میرزا على لعل، یكى از پزشكان تبریز كه طبع شعرى هم داشت و اتفاقاً هنگام اقامتش در تهران شبى به چنگ مأمورین حكومتى افتاده و برایش مشكلاتى ایجاد شده بود، در شعر مطایبه‌‌آمیزى مى‌‌گوید:

 گفت چشمش به زلف، كانى شبگرد

«اسم شب» ده كه رسم شهر این است

 سر فرو برد زلف در گوشش

گفت آهسته اسم شب چین است

 اسم شب توسط جمع حاكم، رئیس نظمیه، رئیس قراولخانه‌‌ها و رئیس كشیكخانه تعیین و به اشخاص مورد نظر داده مى‌‌شد. / تاریخ صد ساله ایران «اعظام الوزاره»، حسن قدسى، ص 27.

]]> https://tehrannameh.com/list/%d8%a7%d9%84%d9%81/%d8%a7%d8%b3%d9%85-%d8%b4%d8%a8/feed/ 0 آجودانباشی https://tehrannameh.com/list/%d8%a2/%d8%a2%d8%ac%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86%d8%a8%d8%a7%d8%b4%db%8c/ https://tehrannameh.com/list/%d8%a2/%d8%a2%d8%ac%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86%d8%a8%d8%a7%d8%b4%db%8c/#respond Wed, 01 Feb 2017 08:44:53 +0000 http://tehrannameh.com/list/uncategorized/%d8%a2%d8%ac%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86%d8%a8%d8%a7%d8%b4%db%8c/ رئیس آجودانان و از القاب قاجاری‌ است. در این دوران افرادی‌ این لقب را داشته‌اند. بدین قرار:

 1. عزیزخان آجودان‌باشی‌ داماد میرزا تقی‌ خان امیر كبیر. «از ماه رجب 1267ق. شاهزاده بهرام‌میرزا، معزالدوله عموی‌ شاه به این سمت برگزیده شد كه به مباشرت عزیزخان مكری‌ آجودان‌باشی‌ امور شهر را اداره می‌‌كرد.» / روزنامه وقایع اتفاقیه، ش 14، هفتم رجب 1267 ق.

 2. میرزا حسین‌خان آجودانباشی‌ مقدم.

 «میرزا حسین‌خان آجودان‌باشی‌ مقدم (نظام الدوله) در 23 جمادی‌‌الثانی‌ سال 1254 ق. و به هنگام سلطنت محمدشاه از طرف دولت ایران مأموریت یافت به لندن برود و از اقدامات خلاف نزاكت و رویه بد وزیر مختار انگلیس به دولت آن كشور طرح شكایت نماید.» / تهران قدیم، (جعفر شهری‌) ص 281.

 3. علیقلی‌‌خان آجودان‌باشی‌. «نظر به قدمت و حُسن مراقبت علیقلی‌‌خان آجودانباشی‌ به منصب نبیل امیرتومانی‌ ممتاز و به یك ثوب كلجُه سنجاب، به رسم خلعت، سرافرازی‌ حاصل كرد. (سال 1278ق.)
/ حقایق‌الاخبار ناصری‌، ص 284.

 4. حاجی‌ حسنعلی‌‌خان خویی‌ آجودان‌باشی‌.

 اگر صد سال مانی‌، ور یكی‌ روز

بباید رفت از این كاخ دل‌افروز

 «حاجی‌ حسنعلی‌‌خان خویی‌ كه آجودان‌باشی‌ سابق بودند، مدتی‌ پیاده تمنایشان از عنایت پادشاه و حمایت وزیر، بر اسب پیلتن مدتی‌ سوار و رخ بر عرصه دلپذیر مقصود نهاده، فرزین گردیدند.» (سال 1277ق.) / همان مرجع، ص 268.

 5. جهانگیرخان آجودانباشی‌. «جهانگیرخان كه پسر ارشد سهام‌الدوله گرجی‌ بود اول داخل نظام گشته و پس از طی‌ مراتب، مناصب درك مقام آجودان‌باشی‌ كلِّ نظام ایران نمود و…» / خاطرات ممتحن‌الدوله، ص 279.

 6. میرزا اسماعیل‌خان آجودان‌باشی‌. «شیخ فضل‌اللَّه را پس از بازداشت به اداره نظمیه واقع در میدان توپخانه بردند و در اتاقی‌ در ضلع شرقی‌ عمارت به همراه مهدی‌‌خان مجدالدوله، میرزا اسماعیل‌خان آجودان‌باشی‌ توپخانه و چند نفر دیگر زندانی‌ كردند.» / تهران به روایت تاریخ، ج 4، ص 1875.

 «سال 1327ق. امروز پنج عراده توپ روانه قزوین نمودند. میرزا اسماعیل‌خان آجودانباشی‌ توپخانه داوطلبانه از اعلیحضرت استدعا نمود او را به جنگ بفرستند.» / تاریخ بیداری‌ ایرانیان، ج 2، ص 402.

 7. حسین‌پاشاخان آجودان‌باشی‌ در سال 1309ق. به عنوان آجودان‌باشی‌ ولیعهد (مظفرالدین میرزا) درجه سرتیپی‌ اول هم پیدا كرد و سال بعد ملقب به «امیر بهادر جنگ» شد. / خاطرات احتشام‌السلطنه، ص 74.

 8. الهیارخان آجودانباشی‌ «… شاه به خانه الهیارخان آجودان‌باشی‌ رفته و صد تومان پیشكش گرفت.» / روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه، جمعه 4 رجب 1300 ق.

 9. حسن‌خان آجودان‌باشی‌؛ پسر الهیار آجودانباشی‌ / خاطرات احتشام‌السلطنه، ص 217.

 10. یارمحمد آجودان‌باشی‌ (متولد 1297ق) پسر حسن‌خان آجودان‌باشی‌ / شرح رجال ایران، ج 4، ص 431.

]]> https://tehrannameh.com/list/%d8%a2/%d8%a2%d8%ac%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86%d8%a8%d8%a7%d8%b4%db%8c/feed/ 0