تا دوره‌ سلجوقیان‌ (429تا707) به‌ فضا و نمای‌ ورودی‌ بناهای‌ مهم‌ چندان‌ توجه‌ نمی‌شد. از دوره‌ سلجوقیان‌ ساخت‌ پیشطاق ها و سردرهای‌ زیبا رواج‌ یافت‌ و فضاهایی‌ مانند دالان‌، هشتی‌ و ایوان‌ طراحی‌ گردید. پس‌ از آن‌ نیز در دوره‌ ایلخانیان‌ (654ق. تا 750)، ساخت‌ پیشطاق ها و سردرهای‌ بسیار بلند، برای‌ تأكید بر فضا و نمای‌ ورودی‌، اهمیت‌ یافت‌. با این‌ زمینه‌، فضای‌ ورودی‌ در دوره‌ تیموریان‌ (807تا913)، به‌ عنوان‌ بخشی‌ از ساختمان‌ بناهای‌ مهم‌، مورد توجه‌ معماران‌ قرار گرفت‌(سلطان‌زاده‌، 1372ش‌، صص‌25و26). ساخت‌ جلوخان‌ به‌ شكل‌ رایج‌ در ادوار اخیر، به‌ شیوه‌ای‌ كه‌ از ویژگی های‌ معماری‌ ایرانی‌ محسوب‌ می‌شود، از دوره‌ صفویه‌ و قاجار در جلو بسیاری‌ از بناهای‌ مهم‌، به‌ ویژه‌ مساجد، ضروری‌ شمرده‌ می‌شد. گاه‌ نیز ساخت‌ جلوخانِ مساجد تدبیری‌ بود برای‌ رفع‌ مشكلی‌ در ساختمان‌، مثلاً در مسجد امامِ (مسجد شاه‌) اصفهان‌ كه‌ ورودی‌ مسجد در جهت‌ قبله‌ قرار نداشت‌، با ساخت‌ یك‌ جلوخان‌ به‌ اضافه‌ پیشطاق‌ و هشتی‌، درِ ورودی‌ در جهت‌ قبله‌ ساخته‌ شد و فضای‌ ورودی مسجد با میدان‌ نقش‌ جهان‌ هماهنگ‌ گردید (همان‌، صص ‌28و29؛ پوپ‌، ص‌210).
فضای‌ ورودی‌ كاخ ها اهمیت‌ ویژه‌ای‌ داشت‌ و اغلب‌ شكوهمند ساخته‌ می‌شد و اگر كاخی‌ فاقد جلوخان‌ بود، گاه‌ ترجیح‌ می‌دادند كه‌ یك‌ جلوخان‌ یا میدان‌ برای‌ آن‌ بسازند؛ از این‌رو، در كاخ هایی‌ مانند شمس‌العماره‌ تهران‌ كه‌ به‌ شیوه‌ اروپایی‌ ساخته‌ شده‌ است‌ و جلوخان‌ ندارد، كمبود این‌ عنصر محسوس‌ است‌ (سلطان‌زاده‌، 1372ش‌، ص‌57).

كاروانسرای‌ مهیار اصفهان‌ از دوره‌ صفویه‌ است‌ كه‌ جلوخان‌ آن‌ به‌ بازارچه‌ متصل‌ است‌ (كیانی‌ و كلایس‌، ص‌89).
ساخت‌ جلوخان‌ برای‌ خانه‌های‌ اعیانی‌ دوره‌ قاجار متداول‌ بود (مستوفی‌، ج‌1، ص‌170). احداث‌ آن‌ در باغ هایی‌ كه‌ دارای‌ طراحی‌ دقیقی‌ بودند نیز مورد توجه‌ قرار می‌گرفت‌، چنان‌ كه‌ این‌ شیوه‌ در دوره‌ قاجار معمول‌ بود (سلطان‌زاده‌‌، ص‌55؛ سپهر، 1368ش‌.، ص‌209).

جلوخان‌ بازارها و بازارچه‌ها به‌عنوان‌ فضایی‌ مركزی‌، برای‌ ارتباط‌ با بناهای‌ دیگر مانند مسجد و آب‌انبار و غیره‌، ساخته‌ می‌شد (معتمدی‌، صص‌228و 300).

نمای‌ جلوخان ها را معمولاً با تزئینات‌ گوناگون‌، مانند كاشی‌كاری‌ و گچبری‌، می‌آراستند. اگر جلوخان‌ در كنار میدان‌ قرار می‌گرفت‌ و احتمال‌ داشت‌ از فضای‌ میدان‌ تأثیر بپذیرد، با احداث‌ یك‌ سكو یا دست‌انداز، قلمرو جلوخان‌ را از فضای‌ میدان‌ متمایز می‌كردند. این‌ شیوه‌ در مسجد امام‌ اصفهان‌، با ساخت‌ سكو، اعمال‌ گردید. همچنین‌ ساخت‌ حوضی‌ با ابعاد متناسب‌ در بسیاری‌ از جلوخان ها، به‌ویژه‌ جلوخان های‌ مساجد (از جمله‌ مسجد امام‌ و مسجد شیخ‌لطف‌اللّه‌ در اصفهان‌، مسجد امام‌ تهران‌ و مسجد جامع‌ یزد) رایج‌ بوده‌ است‌. در دهه‌های‌ اخیر تعدادی‌ از این‌ حوض ها از بین‌ رفته‌ و تغییراتی‌ در فضای‌ جلوخان ها ایجاد گردیده‌ است‌ (سلطان‌زاده‌‌، صص‌66و 69).

دوره‌ شكوفایی‌ ساخت‌ جلوخان‌، در عهد قاجاریه‌ و در بناهای‌ متعددِ این‌ دوره‌، به‌ویژه‌ مساجد و مدارس‌، بوده‌ است‌. در این‌ دوره‌ مساجد منحصر به‌ فردی‌ با جلوخان های‌ بزرگ‌ و تزئینات‌ كاشی‌كاری‌ و گچبری‌ ساخته‌ شد، مانند مسجد و مدرسه‌ سپهسالار (شهید مطهری‌)، مسجد امام‌ (سلطانی‌، شاه‌) تهران‌(غنچه‌، ص‌105؛ محمدی‌، ص‌179؛ ملازاده‌‌، ص‌111؛ ملازاده‌‌، ص‌197).

طراحی‌ جلوخان‌ در معماری‌ هند دوره‌ گوركانیان‌ (932ـ 1274) نیز با معماری‌ ایرانی‌ ارتباط‌ نزدیك‌ داشت‌ و به‌ویژه‌ در ساخت‌ آرامگاه های‌ بزرگ‌ از آن‌ استفاده‌ شد مانند تاج‌ محل‌ (كخ‌ ، ص‌98).
جلوخان‌، كه‌ به‌ پیروی‌ از ساخت‌ ورودی ها در معماری‌ ایرانی‌، با عقب‌نشینی‌ از معبر عمومی‌ ساخته‌ می‌شد (مرادی‌ و امیركبیریان‌،ص‌16)، كاركردهای‌ گوناگونی‌داشت‌. مهم‌ترین‌ كاركرد آن‌ اهمیت‌ بخشیدن‌ به‌ فضای‌ ورودی‌ بنا و جنبه‌ دیگر آن‌ ایجاد فضایی‌ واسطه‌ای‌ و انتقالی‌ بین‌ فضای‌ بیرونی‌ و درونی‌ بود؛ از این‌رو، جلوخان‌ محلی‌ برای‌ توقف‌ و انتظار، مكانی‌ برای‌ ارتباط‌ فضاهای‌ عمومی‌ یا نیمه‌عمومی‌ یا خصوصی‌ و نیمه‌خصوصی‌، مكانی‌ برای‌ تغییر مسیر حركت‌، بدرقه‌ و استقبال‌ بود (سلطان‌زاده‌، صص‌170 و176 و‌172).

از كاركردهای‌ اجتماعی‌ جلوخان‌، استفاده‌ از آن‌ برای‌ تجمع‌ عادی‌ یا برگزاری‌ برخی‌ مراسم‌ بود، به‌طوری‌ كه‌ بعضی‌ از جشنهای‌ ملی‌ یا مذهبی‌ و عزاداریها، از جمله‌ مراسم‌ تعزیه‌، در فضای‌ جلوخان‌ یا پیشطاق‌ ورودی‌ بناهای‌ مهم‌ انجام‌ می‌شد و هنگام‌ اعیاد و جشن ها، پیشطاق‌ و جلوخان‌ خانه‌ها و بناهای‌ بزرگ‌ را آذین‌ می‌بستند و حتی‌ گوسفند قربانی‌ را در جلوخان‌ ذبح‌ می‌كردند (سپهر، صص‌211 و‌213؛ سلطان‌زاده‌، صص‌173و 176).

جلوخان‌ كاركرد اقتصادی‌ هم‌ داشت‌؛ دكان هایی‌ در اضلاع‌ آنها ساخته‌ می‌شد و دستفروش ها هم‌ در آنجا مستقر می‌گردیدند و خرید و فروش‌ انواع‌ كالا، به‌ویژه‌ در جلوخان‌ بازارها، صورت‌ می‌گرفت‌ ( كمپفر، ص‌194؛ فلاح‌فر، همانجا).

گاه‌ جلوخان‌ محل‌ نصب‌ كتیبه‌ها و وقفنامه‌ها و فرمان ها بود؛ جلوخانِ مسجد امام‌ تهران‌ از نمونه‌های‌ آن‌ است‌ ( سلطان‌زاده‌، ص‌178؛ غنچه‌، همانجا).

منابع‌: آرتور پوپ‌، معماری‌ ایران‌؛‌ سپهر، مرآت‌ الوقایع‌ مظفری‌؛ یادداشتهای‌ملك‌المورخین‌ ؛ حسین‌ سلطان‌زاده‌، فضاهای‌ شهری‌ در بافت های‌ تاریخی‌ ایران‌؛ همو، فضاهای‌ وروردی‌ در معماری‌ سنّتی‌ ایران‌‌؛ بهناز غنچه‌، «مسجد امام‌خمینی‌ (تهران‌)»، در دایرة‌المعارف‌ بناهای‌ تاریخی‌ ایران‌ در دوره‌ اسلامی‌‌؛ فرهنگ‌ بزرگ‌ سخن؛ سعید فلاح‌فر، فرهنگ‌ واژه‌های‌ معماری‌ سنّتی‌ایران‌؛ انگلبرت‌ كمپفر، سفرنامه‌ كمپفر؛ محمدیوسف‌ كیانی‌ و ولفرام‌ كلایس‌، كاروانسراهای‌ ایران‌ ؛ اصغرمحمد مرادی‌، آتش‌سا امیركبیریان‌، معرفی‌ تعدادی‌ از ابنیه‌ سنّتی‌ معماری‌ ایران؛ عبداللّه‌ مستوفی‌، شرح‌ زندگانی‌ من‌‌؛ محسن‌ معتمدی‌، جغرافیای‌ تاریخی‌ تهران‌؛ كاظم‌ ملازاده‌، «مسجد و مدرسه‌ عالی‌ شهید مطهری‌/ سپه‌سالار (تهران‌)»، در دایرة‌المعارف‌ بناهای‌ تاریخی‌ ایران‌ در دوره‌ اسلامی‌‌؛ احمدبن‌ حسین‌ منشی‌ قمی‌، خلاصة‌ التواریخ‌؛ فرهنگ‌ نفیسی‌؛ محمدعلی‌ مخلصی‌، دانشنامه اسلامی.

 نشانى‌‌اى كه در داستان بالا در باب محل این ستودان ذكر گردیده، آن را با برج كوچكى كه هم اكنون بر بالاى كوه نقاره‌‌خانه مشهود است منطبق مى‌‌سازد؛ چه كوه نقاره‌‌خانه (= كوه طبرك كه شرح آن بیاید) در جنوب شرقى محل گنبد فخرالدوله واقع است و گنبد در جایى قرار داشته كه این برج در بالاى آن افتاده و بر آن اشراف داشته است و شرح این معنى در بیان این گنبد گذشت. مصطفوى در توصیف این برج چنین نوشته است:

 «برج كوچكى نیز در همان محل (نقاره‌‌خانه) بالاى دامنه كوه قرار دارد كه از سنگ و گچ و آجر ساخته شده كه تصور مى‌‌رود مربوط به عهد سلجوقیان باشد و مانعى نیست این‌‌طور بیاندیشیم كه قبرى از عهد دیلمیان در كوه بود و بناى برج را اعقاب متوفى بعداً ساخته یا تزیین كرده باشند. كف برج را هم طورى حفر كرده بودند كه چیزى به انهدام این بناى كهن نمانده بود و ضمن ترمیم آثار نقاره‌‌خانه برج نامبرده نیز به نحو اساسى تعمیر و گودال درون آن با سنگ و آهك انباشته شد. طبق اطلاعى كه شخص مطلعى به اینجانب داد تزییناتى از كاشى‌‌هاى معروف به طلایى در حاشیه بالاى این برج وجود داشت كه سى و چند سال پیش كنده بودند.» / گزارش‌‌هاى باستان‌‌شناسى، مقاله بقعه بى‌‌بى شهربانو، ص 22.

 این‌‌كه در مقاله محمدتقی مصطفوى آمده «تزییناتى از كاشى‌‌هاى معروف به طلایى در حاشیه بالاى برج وجود داشت« مؤید گفته نظام الملك است كه «بسیار رنج و زر هرینه كرد بزرجومید تا آن ستودان به دو پوشش بر سر آن كوه تمام كرد…» / رى باستان، ج 1، ص 477.

 این هنر دیر پای‌ ایرانی‌ گو این‌كه سابقه چند هزار ساله دارد، در دوره سلجوقی‌ است كه به قله‌های‌ مرتفع دست می‌‌یابد.

 ساریخانی‌ در صفحه 63 بررسی‌ باستان‌شناسی‌، معماری‌… ملایر نوشته است:

 «اوج هنر آجركاری‌ را در زمان سلجوقیان به خصوص در برج‌های‌ خرقان قزوین می‌‌توان دید. آجر در دوره قاجار بیش‌تر به شكل چهارگوش می‌‌باشد. اندازه رایج 19/5 × 19/5  × 4 سانتی‌‌متر است.»

 مقاومت آجر در برابر باران و دیگر عوامل اقلیمی‌ از یك سو و نقش‌پذیری‌ آن و امكان ایجاد طرح‌های‌ مختلف و سهولت اجرای‌ كار از سوی‌ دیگر، باعث شده است كه بسیاری‌ از بناهای‌ ارزشمند و ماندگار فضاهای‌ ورودی‌ شماری‌ از بناهای‌ خشتی‌ با آجر ساخته و تزیین شود.

 سر ادوارد لوتینس[1] می‌‌گوید:

 نگویید آجركاری‌ ایرانی‌ بلكه باید گفت جادوی‌ آجر ایرانی‌.» / معماری‌، ص 145.

همان­طور که گفته شد در قرن‌های‌ اولیه اسلامی‌ تا اواسط دوره سلجوقیان، آجر مهم‌ترین ماده ساختمانی‌ در تزیین ورودی‌ بناها بود. در این میان علاوه بر آجرهای‌ معمولی‌، از آجرهای‌ پیش‌بُر (آجرهایی‌ كه پیش از حرارت دیدن به شكل و اندازه دلخواه بریده و درست می‌‌شوند و سپس آن را می‌‌پزند) و نیز از آجرها یا سفال‌های‌ مُهری‌ (آجرها یا سفال‌هایی‌ كه پیش از حرارت دیدن، نقشی‌ دلخواه را با یك قالب روی‌ آنها به‌وجود می‌‌آورند) استفاده می‌‌كردند.

 استفاده از آجر در ایران به هزاران سال پیش برمی‌‌گردد. بر اساس ادعای‌ باستان‌شناسان فرانسوی‌، اولین آجر در سیلك كاشان كشف شده است. / ایران از آغاز تا اسلام، گیرشمن، ص 16.

 آجر در كلیه بناهای‌ كهن سرزمین ایران به كار رفته است، یكی‌ از آنها ارگ كهنسال بم است كه بیشتر بنا از خشت می‌‌باشد اما آجر نیز در آن به كار رفته است.

 معماران و سازندگان بناهای‌ تهران قدیم نیز از آجر به صورت گسترده و فراوان بهره برده‌اند كه این امر زیبایی‌ دلنشین و كهنگی‌‌ناپذیری‌ به آنها بخشیده است.

 آجر در گذشته از نظر ابعاد اقسام متعددی‌ داشت نظیر آجر قزاقی‌، آجر ختایی‌ و آجر نظامی‌ و.. و هنوز هم دارد.

 ابعاد آجرهای‌ قدیمی‌، بسیار متفاوت بوده‌اند چنان‌كه امروزه نیز این خصوصیت را می‌‌توان دید. هرچند در بعضی‌ موارد به تنوع گذشته نیست كه این خود از ویژگی‌‌ها و از امتیازات برجسته آجر است.

 «آجرهای‌ به‌كار رفته در زندان هارون‌الرشید یا آتشكده ساسانی‌ در ری‌ به ابعاد 20×2×5/3  و 17×17× 4/5 و 30×3×5/5 سانتی‌‌متر بوده است.»
/ آثار تاریخی‌ تهران، ص127.

 ابعاد آجر نظامی‌ نیز كه در تهران قدیم كاربرد داشته است 52×52 سانتی‌‌متر بوده است.