اعتمادالسلطنه در خاطرات خود چنین مى‌‌نویسد: «در روز سه شنبه هشتم شعبان 1309ق. به رسم هر روز در خانه رفته مراجعت به منزل نمودم. عصر بارون نرمان با دو نفر فرنگى آمدند، یكى موسوم به «پلت بلژیكى» بود مأمورند براى این‌‌كه چغندر بكارند و از شیره چغندر كارخانه قند سازى در ایران راه بیندازند.»

 ساختمان كارخانه در سال 1275خ. پایان یافت. ظرفیت كارخانه 80 تا 100 تن چغندر در روز بود. چون محصول به دست آمده نتوانست با قند روسى رقابت كند شكست خورد. افضل‌‌الملك در افضل‌‌التواریخ مى‌‌نویسد: «قند اروس در همه جا از قند كهریزك ارزان‌‌تر عرضه مى‌‌شد، قدرت سیاسى و اقتصادى روس پشتیبان این عمل بود… كارخانه مزبور در سال 1278 به علت ورشكستگى تعطیل شد.»

انفیه دان

 كلنل شیل انگلیسى آغاز اختلاف امیر را با میرزا ابوالقاسم امام جمعه تهران، چنین بیان مى‌‌كند: «وزیر مختار روسیه به تازگى انفیه دان الماس نشانى كه روى آن صورت امپراتور روس نقش شده بود، به امام جمعه هدیه كرد… پس از چندى امیر به وى پیغام فرستاد كه رفتار او در پذیرفتن آن هدیه و اطلاع ندادن به دولت بسیار ناپسندیده و ناشایسته مى‌‌باشد. امام جمعه كه از حسد روحانیون آگاه گشته بود، به هر وسیله روز بعد انفیه دان و نامه وزیر مختار روس را به نظر امیر رساند. / گزارش انگلیس 60 – 154 شیل به پالمرستون، 16 ژوئن 1849، نقل از امیركبیر و ایران، ص 419.

 هنگامى‌‌كه اروپا در مرحله گذار به سوى تحول بزرگ صنعتى پیش مى‌‌تاخت، در اندرون قاجاریان به ویژه در دوران ناصرى، آبدارخانه و آبدارچى، خواجه سرا و خواجگان، آشپزخانه و آشپزان همه و همه آسوده و بى‌‌خیال نسبت به آینده مردم این سرزمین، دست به دست هم داده بودند تا شاه و حرمیان فارغ از دغدغه مردم وامانده، در عیاشى خویش غوطه ور باشند. اعتمادالسلطنه اندرون را این‌‌گونه توصیف مى‌‌كند: «… دیگر عمارت جدیدالبناى بهشت آیین اندرون است كه نمونه‌‌اى از خلد برین مى‌‌باشد…» / مرآت البلدان، ج 3، ص 102.

 خدمه و سكنه اندرون، خدمه و عمله اندرون را سه دسته تشكیل مى‌‌دادند:

 1. فراش‌‌ها و سربازها كه از ارگ و اطراف آن حفاظت مى‌‌كردند.

 2. كلفت‌‌ها و نوكرها و دیگر كاركنان از قبیل جاروكش، باغبان، چراغچى و سقا و غیره كه در داخل ارگ خدمت مى‌‌كردند.

 3. غلامان و كنیزان سیاه كه امور حفاظت ناموس زنان حرم را عهده‌‌دار بوده، مواظبت ایشان از برخورد با اجنبى و نامحرم مى‌‌كردند.

 دسته اخیر زن و مردهایى بودند كه به صورت برده از حبشه و زنگبار خریدارى شده، زن‌‌هایشان را آموزش جاسوسى و خبرچینى داده، مردهایشان را خصیه كشیده به نگاهبانى خانم‌‌ها مى‌‌گماشتند. مردمانى ساده دل و محل اعتماد كه مگر ناپاكى‌‌ها را از معاشرت و همنشینى با بدان مى‌‌آموختند و افرادى كه تا آخر عمر دست از وفادارى به ولى‌‌نعمت خود نمى‌‌كشیدند. دده‌‌باشى نام افتخارى زنان ایشان بوده و خواجه باشى نام مردان این جماعت كه بر اثر خدمتگزارى‌‌هاى صادقانه و امانت و درست كارى به آن مفتخر مى‌‌شدند. / تهران قدیم، ص 97.

 اندرون شامل محوطه‌‌اى محصور با دیوارهاى بلند و باغچه بندى‌‌هاى مفصل و حوض بزرگ آبى در وسط و اتاق‌‌هاى وسیع با انبارهاى آذوقه و شراب‌‌خانه و دستگاه‌‌ها و مكان‌‌هاى جداگانه براى خاتون‌‌هاى حرم، آقازاده‌‌ها و كلفت نوكرها… / همان، ص 195.

 بناها داراى دو اصل (بیرونى و اندرونى) بوده كه به شرح و چگونگى آن مى‌‌پردازیم:

 قسمت بیرونى: معمولاً درب ورودى در كنار كوچه، گذرگاه (گذر)، بازارچه و یا بازار به راهرویى مربوط مى‌‌شود. در مقابل در ورودى یك یا دو اتاق پیشخوان براى مستخدم و یا نگهبان ساخته مى‌‌شود. ضمناً این مكان محلى جهت پاسخ‌‌گویى به مراجعین نیز مى‌‌باشد. بعد از این قسمت از راهرو به حیاط بیرونى مى‌‌رسیم. در سمت كوچه و یا گذر محلى به نام اصطبل با گنجایش كافى و با رعایت آخوربندى، به ویژه انبار علوفه در كنار آن با درب ورودى از گذر مطرح مى‌‌باشد. همچنین از حیاط بیرونى به اصطبل راه جداگانه جهت نگهدارى ستوران كه وسیله كار و ایاب و ذهاب آن روزگار بوده است از موارد طرح مى‌‌باشد. در سوى دیگر، حیاط بیرونى دو اتاق وسیله زندگى و پذیرایى میهمان‌‌هاى بیگانه و نامحرم بوده. در جوار آن بیوتات كوچكى كه شامل آبریزهاى توالت، منبع و چاه آب و همچنین آشپزخانه (مطبخ) و یا آبدارخانه ساخته مى‌‌شد. در حیاط بیرونى حوض آب و باغچه‌‌هاى مصفا نیز مورد توجه بود.

 قسمت اندرونى: ارتباط قسمت بیرونى و اندرونى به وسیله راهرویى انجام مى‌‌شود. این راهرو از ناحیه حیاط (بیرونى به اندرونى) داراى درب ورودى مى‌‌باشد. ساختمان‌‌هاى قسمت اندرونى به شكل شمالى – جنوبى و یا شرقى – غربى نسبت به گذرگاه دوّمى نیز مورد نظر مى‌‌باشد كه طرح آن نسبت به تعداد افراد خانواده به وجود مى‌‌آید.

 تالار، این فضا بزرگ‌‌ترین و زیباترین قسمت این‌‌گونه ساختمان‌‌ها را تشكیل مى‌‌دهد و به نام «شه نشین» نیز معروف مى‌‌باشد و معمولاً به وسیله چند پله از سطح زمین به راهرویى مربوط مى‌‌شود. پنجره‌‌هاى رو به حیاط در ابعاد متناسب و از نوع كارهاى چوبى منبت و گره ساخته مى‌‌شود. وجود پنجره‌‌ها در تعداد پنج یا هفت عددى مورد توجه بوده كه این اتاق و تالار به نام اتاق پنج و یا هفت درى نیز مشهور مى‌‌باشد. سقف اتاق قاب سازى‌‌هاى چوبى و یا گچ‌‌برى و آینه‌‌كارى، رف و پیش بخارى سازى همراه با نقاشى و رنگ روغن از جمله كارهاى تزیینى این فضا مى‌‌باشد. مقابل تالار، اتاق انتظار مى‌‌باشد كه محلى موقت براى برخى از مراجعین است. در جلوى فضاى تالار ایوان سرپوشیده بر روى دو یا چند ستون سنگى و یا چوبى اتكا دارد. زیر این فضاها زیرزمین جهت حوض‌‌خانه و محل استراحتگاه در تابستان منظور مى‌‌شود. تهویه در این قسمت به وسیله كانال هایى از بادگیرهاى مرتفع صورت مى‌‌گیرد. در مقابل تالار چندین اتاق با راهروى میانى از یكدیگر تفكیك مى‌‌شوند. این اتاق‌‌ها وسیله زندگى و خواب براى فرزندان كوچك و بزرگ و همچنین والدین مطرح و طراحى مى‌‌شود. در این قسمت‌‌ها زیرزمینى جهت انبارى و نگهدارى مواد غذایى و همچنین براى آلنگ كردن میوه‌‌ها از سقف آن‌‌ها مورد توجه و استفاده مى‌‌باشد. تهویه هوا به وسیله هواكش‌‌ها كه از درون دیوارها با كانال‌‌هایى كه به صورت عمودى در دیوارها تعبیه شده است، صورت مى‌‌گیرد، از طرف دیگر یك سمت حیاط، جهت بیوتات اندرونى شامل مطبخ (آشپزخانه)، چاه و منبع توالت (مستراح)، همچنین محلى براى نگهدارى گوسفند و لانه ماكیان پیش بینى مى‌‌شود.

 سنن اجتماعى و قومى در معمارى

 حیاطسازى: حیاطسازى شامل حوض بزرگ آب و در شرایطى با آب منگل‌‌سازى و باغچه‌‌هاى وسیع در اطراف حوض آب و درختان بزرگ تنومند بود. / معمارى ایران زمرشیدى، ص 27.

 عمارت اندرونى: معمار سنتى در جستجوى نظمى بر اساس بهره‌‌ورى از مواهب طبیعى و هماهنگ با نظم حاكم بر طبیعت است. او به دنبال آماده كردن مكانى است كه هر آنچه از مواهب طبیعى را مى‌‌تواند، در محدوده زیست فراهم آورد، بدون آن‌‌كه خلوت زندگى بر هم بخورد و پیش چشم غیر و بیگانه، خصوصى‌‌ترین باغ درونى را مى‌‌سازد كه آن را با نام حیاط یا به اعتبارى «باغ درون شهرى» مى‌‌شناسیم.

 در انواع باغ‌‌هاى سكونتگاهى، به‌‌ویژه باغ‌‌هاى سكونتگاهى – حكومتى یك یا چند عمارت براى سكونت دائمى در نظر گرفته مى‌‌شود كه غالباً آن را اندرونى مى‌‌نامند.

 براى حفظ محرمیت و متمایز ساختن حریم اندرونى از سایر بخش‌‌هاى باغ غالباً اندرونى را در یك سمت باغ به نحوى طراحى و احداث مى‌‌كردند كه از سایر بخش‌‌ها متمایز و محفوظ باشد. در این حالت غالباً یك یا چند فضاى باز مركزى، محصور یا نیمه محصور براى اندرونى در نظر گرفته مى‌‌شد. / باغ‌‌هاى ایران، ص 27.

 در دوران قاجاریه، به ویژه از اواخر حكومت محمدشاه به بعد «اندرون« همیشه نقش تعیین كننده‌‌اى در سیاست كشور داشت كه البته به تناسب قدرت شاه و سیاست وى از طرفى و شیطنت اهل اندرون از طرف دیگر و نیز شدت و ضعف ارتباط دول خارجى خصوصاً انگلیس و روس با ایشان، این نقش در دوران مختلف متغیر بوده است.

 سخن آخر این‌‌كه با بررسى متون و اسناد و تاریخ تهران و نقشه‌‌هاى عصر قاجار این نتیجه حاصل مى‌‌شود كه پا به پاى توسعه و افزایش ساختمان‌‌هاى سلطنتى و دیگر عمارات داخل ارگ سلطنتى پایتخت، اصطبل سلطنتى نیز در این نقطه از تهران قدیم گسترش یافته، طورى كه در دوره ناصرى، ارگ خود به تنهایى صاحب چند اصطبل بوده است؛ این بررسى را مى‌‌توان به چند بخش تفكیك كرد:

 1. پیش از پایتختى: تهران در سال‌‌هاى آغازین سده نهم هجرى (806 ق.) صاحب نخستین عمارت مهم خود شد؛ بنایى كه به باباشیخ، نخستین خان و مأمور حكومتى، تعلق داشت. این بنا در جایى واقع بود كه بعدها نخستین ساختمان سلطنتى و هسته مركزى ارگ سلطنتى پایتخت ایران در آن‌‌جا تشكیل شد. آنچه در این بررسى بر ما مسلم است این‌‌كه در تمام دوره‌‌هاى صفویه، افشاریه و زندیه در جوار غربى این عمارت، محلى براى چهارپایان بیگلر بیگى یا حاكم وقت تهرانِ ساكن این ساختمان در نظر گرفته شده بود. این مكان كه به مثابه اصطبل حاكم بود تا دوره سلطنت آقامحمدخان بدون تغییرى پا برجا بود.

 2. عصر آقامحمدخان و فتحعلى شاه: در دوره آقامحمدخان و به عصر فتحعلى شاه تغییراتى در عمارات سلطنتى پدید آمد و حتى بر شمار ساختمان‌‌ها نیز افزوده شد، لیكن موقعیت اصطبل هم‌‌چنان بدون تغییر پابرجا بود. تنها تغییرى كه در دوران فتحعلى در ساختمان اصطبل رخ داد این‌‌كه هنگام احداث كوچه باریكى كه از میدان ارگ به جانب شمال در جوار ساختمان ارگ (تخت مرمر) كشیده شد، بخشى از سمت شرقى اصطبل در سطح كوچه قرار گرفت. این كوچه بعدها تعریض شد و امروز خیابان شمالى – جنوبى داور را تشكیل مى‌‌دهد.

 3. دوران محمد شاه: در این دوره هم اصطبل سلطنتى در همان جا قرار داشت و به مقدار فضاى سابق براى آن بسنده كردند. در این عهد است كه براى نخستین بار در نقشه‌‌اى كه بره‌‌زین روسى از تهران در سال 1259 ق. تهیه كرد، موقعیت جغرافیایى این اصطبل ترسیم شد. در نقشه بره‌‌زین «سر طویله« به جاى نام اصطبل درج شده است.

 4. دوران ناصرالدین شاه: در عصر ناصرى توسعه و ساخت و ساز در سطح شهر تهران و نیز ارگ سلطنتى در مقایسه با قبل سرعت بیشترى به خود گرفت و كمابیش تمامى اراضى ارگ ساخته شد. در این دوره علاوه بر اصطبل قبلى كه هم‌‌چنان در جاى خود باقى بود، دو اصطبل دیگر ساخته شد؛ نخست اصطبل توپخانه مباركه بود كه درگوشه جنوب غربى اصطبل مباركه (اصطبل قبلى) و درمجاورت آن و در شمال عمارت توپخانه (محل فعلى مسجد ارگ) قرار داشت. دیگر اصطبلى بود كه در جنوب شرقى تكیه دولت (این تكیه سواى تكیه دولت ناصرالدین شاهى است كه در جنوب و غرب شمس‌‌العماره ساخته شد) واقع شده بود. نكته مهم این‌‌كه در سال‌‌هاى پایانى سلطنت ناصرالدین شاه هر دو اصطبل تازه ساز برچیده شد و اصطبل جنب تكیه دولت به انبار غله و اصطبل توپخانه به انبار توپخانه تغییر یافت. یعنى باز هم ارگ بود و همان اصطبل دوره‌‌هاى قبل.

 در عوض با گسترش شهر و با ساخت حصار ناصرى اصطبل‌‌هایى دیگر براى دولت و برخى از رجال در محله جدید دولت ساخته شد. این اصطبل‌‌ها عبارتند از: 1) نایب‌‌السلطنه، 2) اعتمادالسلطنه، 3) كالسكه‌‌خانه، 4) اسبان سوغاتى، 5) امین‌‌السلطان، 6) علاءالدوله، 7) ابوتراب‌‌خان سرتیپ، 8) توپخانه مباركه، 9) مستوفى (این اصطبل در محله سنگلج بود).

 5. اواخر قاجاریه: در عصر آخرین پادشاهان قجر؛ مظفرالدین شاه، محمد على شاه و احمد شاه نیز اصطبل شاهى ارگ پابرجا بود و تغییر محسوسى در آن پدید نیامد.

 6. پهلوى اول: در این عصر كه تهران شاهد تخریب خانه‌‌ها وعمارات فراوان براى ساختن خیابان و راه بود، بخش اعظم اصطبل سلطنتى كه در غرب عمارت تخت مرمر قرار داشت، خراب شد و در سطح خیابان داور فعلى قرار گرفت و باقى‌‌مانده آن هم جزو ساختمان دادگسترى شد كه امروز دادگسترى استان تهران در آن دایر است.

 سلیمان بهبودى در صفحه هشت كتاب خاطرات خود درباره میدان مشق در سال 1299 ش. مى‌‌نویسد: «… در قسمت شرق میدان مشق، جنب خیابان فردوسى، محل كالسكه خانه و اصطبل سلطنتى بود و بقیه فضاى مزبور تماماً میدان مشق بود… .»

اسکناس بانک شاهنشاهی انگلیسی- تهران

 واژه اسكناس اول بار در زمان فتحعلى شاه وارد زبان پارسى شد و بعد در زمان ناصرالدین شاه براى اولین بار «جولیوس سزار رویتر» در سال 1267 ق. براى بانك شاهنشاهى ایران (كه انگلیسى بود) امتیاز چاپ اسكناس را از شاه دریافت كرد.

 در قرن هفتم هجرى نخستین پول كاغذى ایران به نام چاو به گردش درآمد و بزودى از میان رفت. / تاریخ سكه دوره قاجاریه، ص 26.

 كرزن فرمانرواى انگلیسى هندوستان در این‌‌باره مى‌‌گوید: «مدت‌‌ها صرف انتخاب نقش زیبایى شد تا این‌‌كه در سال 1890 م. اسكناس‌‌هاى جدید بانك با یك سر لوحه انگلیسى با چهره شاه، در طرف دیگر با نوشتن ارزش اسكناس از یك تا هزار تومان منتشر گردید.»

 از آن‌‌جا كه پیش از اسكناس، مردم پول و سرمایه خود را در قالب سكه‌‌هاى طلا، نقره، مس و غیره مى‌‌دیدند، لذا در بیان سختى تغییر در باورشان به اسكناس «كاغذ پاره« مى‌‌گفتند. بنابر توافق 30 مه 1930 م. حق انتشار اسكناس به بانك دولتى ملى ایران منتقل شد. بانك ملى در سال 1311 خ. اولین اسكناس جدید را چاپ كرد. براى كسب آگاهى بیشتر به كتاب تاریخ سكه به قلم مؤلف مراجعه كنید. / تاریخچه اسكناس در ایران، بانك مركزى.

اسکناس (پول کاغذی)، «آسی گونوس» (assigunos) که مشتقی از کلمة فرانسوی پول کاغذی «آسی نیا» (assignat) است که در زمان انقلاب کبیر فرانسه چاپ شد و ارزش آن نیز در رابطه با دارایی های ملی تعیین شده بود .

اولین پول کاغذی ایران

 در متن فارسی امتیاز رویتر (Reuter) کلمة اسکناس با استفاده از معادل فارسی بلیط ( در فرانسه بیه، بلیط و اسکناس) ترجمه شده بود که معادل لغت تیکت در زبان انگلیسی می باشد . ولی لفظ اسکناس قبلا در قاموس فارسی وارد شده بود و کلمة بلیط نتوانست جانشین مناسبی برای آن باشد.از طرفی در برخی نقاط کشور چون یزد و شیراز اصطلاح نوت (معادل انگلیسی Note) نیز رواج داشت.(افشار ص 171)

اسکناس شاهی ناصرالدین شاه

مدت ها پیش از سده نوزدهم  در ایران گونه هایی از پول کاغذی مرسوم بوده است که سابقه آن به دورة ایلخانیان (g.v)cav «چاو» می­رسد. در اواسط سدة نوزدهم نوعی گواهی بدهی شخصی موسوم به بیجک به صورت گسترده ای بین تجار رایج شد ( جهانشاهی صفحه 21 ) که در عمل نقش حواله بانکی را ایفا می کرد. بیجک در واقع ابزاری پولی بود که برای مبلغی معین و عندالمطالبه امضاء و گواهی می شد و توسط صرافخانه های معتبر مانند توماجیان، جهانیان، اتحادیه و بعضی دیگر صادر می شد. این بیجک ها مدت ها بعد از پیدایش اسکناس نیز رایج و در گردش بود .

روند نشر اسکناس بدین ترتیب است.

بانک شاهی یا بانک شاهنشاهی ایران : در سال 1267 ش.یک بانک انگلیسی به نام بانک شرقی جدید((New Oriental Bank در تهران، تبریز،  مشهد، اصفهان، شیراز و رشت اقدام به گشایش شعبه کرد.

در بهار سال 1268 ش جولیوس دو رویتر امتیاز تأسیس بانک شاهی ایران را همراه با انحصار چاپ اسکناس بدست آورد/جونز، ص35

اولین سری اسکناس های صادره توسط بانک شاهی ایران توسط موسسه برادبری ویلکینسون،(Bradbury Wilkinson Co.) در سال 1270 ش چاپ شد.

روی قطعات یک تا پنج تومانی امضای رییس بانک چاپی بود ولی قطعات 10 تومانی و بیشتردر هنگام صدور، امضاء و به مشتری داده می شد. / ابتهاج ص 19.

اسکناس رضاشاه

 پذیرش اولین اسکناس های صادره توسط بانک شاهی , به کندی صورت می گرفت / جونز ص144.

از آنجایی که سری های اولیه اسکناس ها  علامت و مشخصه ای نداشتند در سال 1292 ش. در مشهد مردی به نام میرزا آقا خان اسکناسی، به طوری ماهرانه اسکناسی دو تومانی را جعل کرد ولی به اشتباه به جای قید علامت «قابل پرداخت در مشهد فقط» از عبارت «قابل پرداخت فقط در مشهد» استفاده شده بود که همین اشتباه باعث پیگیری و دستگیری وی شد.

اسکناس رضاشاه

سری دوم اسکناس ها در سال 1304 با علامت ایمنی شیر و خورشید با شمشیر روی قطعات 1 ، 2 ، 5 ، 10، 20 ، 50  و 100 تومانی توسط «واترلو و پسر با مسئولیت محدود» و بقیه توسط موسسه برادبری ویلکینسون چاپ شد .

در سال 1310 بانک ملی تازه تأسیس، انحصار صدور اسکناس را پس از انجام مذاکرات و پرداخت 200000 پوند به بانک شاهی در اختیار خود گرفت / جهانشاهی ص 94 .

اسکناس صدتومانی

اولین سری اسکناس­های بانک ملی در اردیبهشت 1312 ش. با تصویری از رضا شاه با لباس نظامی و امضای دکتر لیندن بلوت آلمانی مدیر کل بانک در قطعات 5 ،10 ،20 ،100 و500 ریالی صادر شد.

سه سال بعد دومین سری از اسکناس های بانک ملی چاپ شد . روی اسکناس های جدید تصویر رضا شاه کمی بزرگتر شد و قطعه 1000 ریالی نیز اضافه گردید.

 هر دو سری اسکناس های بانک ملی توسط «شرکت اسکناس آمریکایی» (American Bank Notes Co.) به میزان 895 میلیون ریال چاپ و انتشار یافت / آذین فر 1371 صص 15-114 .

در سالهای 1315 و 1317 ش. دو سری  جدید دیگر اسکناس به چاپ رسید که روی آن تصویر بدون کلاه رضا شاه دیده می شد .

اولین سری اسکناس با تصویر محمد رضا شاه و امضای ابوالحسن ابتهاج مدیر کل بانک مرکزی و محمد علی بامداد بازرس دولت در دو نوبت و با ارقام 5 ، 10 ، 20 ، 100 ریالی در سال 1323و50  ،100 ، 500 و 1000 ریالی در سال 1325 به چاپ رسید .

روز هفتم خرداد 1339 بانک مرکزی ایران با اختیارات کامل در زمینه سیاست های پولی تأسیس شد. اولین سری اسکناس های بانک مرکزی در دو قطعه 10 و 20 ریالی با امضای وزیر دارایی (عبدالباقی شعاعی) و اولین رییس کل بانک مرکزی (ابراهیم کاشانی) در سال 1340 به چاپ رسید.

اسکناس های بانک مرکزی غالبا توسط موسسه «توماس دولارو» در انگلستان چاپ شده است .

در سال 1358 بعد از انقلاب، بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در سال 1358 اولین سری اسکناس جدید را به چاپ رساند .

اسکناس ناصرالدین شاه

روی این اسکناس­ها از طرحی برای پوشاندن تصویر شاه استفاده شده بود و به عنوان علامت مشخصه ابتدا از علامت شیر و خورشید و پس از اعتراض مقامات انقلابی از نقش 12 ستاره به عنوان علامت موقت جمهوری اسلامی استفاده شد / آذین فر 1992 صص 138 -29.

سری بعدی اسکناس های بانک مرکزی در سال 1359 با امضای علی اردلان وزیر اقتصاد و دارایی و محمد علی مولوی رییس کل بانک چاپ و منتشر گردید. در این سری به جای تصویر شاه از نمای مرقد حضرت امام رضا استفاده شده و همان علامت موقت در طرح اسکناس ها نیز به کار گرفته شد. / خرمبخش، ص120.

اسکناس محمدرضا پهلوی

در سال 1360 اولین سری اسکناس ها با علامت رسمی جمهوری اسلامی ایران به عنوان علامت مشخصه منتشر شد. این علامت در سال 1367 با تصویری از شهیدمحمد حسین فهمیده جایگزین گردید.

در سال 1372 برای اولین بار تمثال رهبر انقلاب روی اسکناس های 10000ریالی ظاهر شد.

   منابع :

1. بانک . دکتر عبدالحمید زنگنه تهران 1318

2.  تاریخ ایران باستان حسن پیرنیا (مشیرالدوله)، مطبوعات 1311.

3.  مجله ره آورد، مروری بر یکصد سال تاریخ پول در ایران، ش. 28

4.  خاطرات ابوالحسن ابتهاج، انگلستان 1996.

5.  مجله یادگار، سابقه نشر اسکناس در ممالک شرقی، عباس اقبال آشتیانی، 1327

6.  تاریخ سی سال بانک ملی ایران، دکتر جهانشاهی  تهران 1337

7. ایرانشهر (2 جلد)، پول و بانکداری، کمسیون ملی یونسکو تهران 1347

8.   مجله کانون بانکی(ضمیمه)، بانک ملی ایران و نقش آن در نظام بانکی کشور، یوسف خوش کیش،ش. 45 سال 1354.

9.  The history of the British Banks of Middle East “ Banking and Empire In Iran” . G.Jones – Cambridge 1980

10. The history of Persia – J .Malkolm – London

 در كینه ما چنانكه گویى

جنگ اُرُس است و انگریز است

 / از صبا تا نیما، ص 124.

 «… یك هزار و دویست تومان پول نقد كه دویست عدد چهارده هزارى و ششصد و پنجاه عدد باجغلوى (نوعى سكه) اُرُسى و سى عدد كشورى و تتمه تومانى بوده…» / روزنامه وقایع اتفاقیه، 28 ذیقعده 1267 ق.

 باید یادآورد، ارس (به ضم الف و سكون  را) معناى سرو كوهى دارد كه در ارتفاعات تهران و كوه‌‌هاى البرز فراوان دیده مى‌‌شود. در خراسان اُرُس در گچسر چالوس هورَس، در نوده اَورَس و در منجیل اَربس، در آمل وَرس گویند