دوره گرد – تهران نامه

چاغاله بادام

manger — Sat, 27 Mar 2021 08:44:55 +0000

چاغاله بادام – بادام نارس که در فصل بهار به بازار آید و پاغاله فروشی از مشاغل دوره گرد تهران قدیم بود و هنوز هم هست.

«چاقاله . چغاله . اَخکوک . بادام و زردآلو و هلوی سبز نارسیده . چاغاله بادام . بادام نارس . زرد آلوی نارس . هلوی نارس »/ لغت‌نامه دهخدا

« در محل‌هایی پاتوغ می‌کردند یا در محله‌ها می‌گشتند و اجناسشان را عرضه می‌کردند. لبویی، دوغی، گردویی، چاغاله (چغاله) ‌بادامی، شورْباقالی‌ فروش، عدسی‌فروش و مانند آن‌ها از زمره این پیشه‌وران بودند.»/ شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ج۶، ۸۵-۹۱ و۱۰۱ و۱۰۵، ۱۳۶۸ش.

« برخی از این فروشندگان دوره‌گرد برای عرضه میوه‌ها و خوراکی‌های خود و برانگیختن و جذب مشتری جار می‌زدند و شعرها و ترانه‌هایی در وصف خوراکی‌ها و میوه‌ها با نغمه‌های خاص می‌خواندند. مثلاً می‌گفتند سبز و صبح چیده خیار؛ تربادام و گل بادام و ریزه بادام چغاله؛ نازک و ورامینی و یک‌یک بره کاهو؛ نُقل بیابان ذُرّت بوداده؛ دُرشْته گوجه، مال خورشْته گوجه»/ مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، ج۱، ۱۵۹-۱۶۰ و 165، تهران، ۱۳۴۱-۱۳۴۳ش.؛ نفیسی، سعید، تهران قدیم، ج۱، ۴۴-۴۵، تهران، ۱۳۵۳ش.؛ بهبهانی، سیمین، تا غروبی دیگر، ج۱، ۱۱، کتاب تهران، تهران، ۱۳۷۰ش، ج ۱؛ فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۱۱۴-۱۱۵، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش.

لبو

manger — Tue, 23 Mar 2021 01:26:02 +0000

لبو – لبویی یا لبو فروشی از مشاغل دوره گرد تهران قدیم بود که به ویژه در زمستان بسیار فراوان می شد. نحوه پختن آن حرفه ای و به صورت بخار پز بود تا رنگ و مزه چغندر از دست نرود. به دلیل ارزانی، لبو مورد استفاده خاص و عام بود.

«… کالا‌ها را به شهر می‌آوردند و در محل‌هایی پاتوغ می‌کردند یا در محله‌ها می‌گشتند و اجناسشان را عرضه می‌کردند. لبویی، دوغی، گردویی، چاغاله (چغاله) ‌بادامی، شورْباقالی‌ فروش، عدسی‌فروش و مانند آن‌ها از زمره این پیشه‌وران بودند.»/ شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ج۶، ۸۵-۹۱ و۱۰۱ و۱۰۵ ،۱۳۶۸ش.

لبو همان کباب پخته‌ شده است که با انار مخلوط شده است. در زبان آشور و بابل چغندر را لپتو می‌خوانده‌اند و در آرامی لپتا و لیپتا می‌نامیده‌اند و بعید نیست که اصل لبوی فارسی همین باشد./ لغت نامه دهخدا، به نقل از مجله یغما شماره اول سال سوم، مقاله پورداوود.

ساکارز در برگ‌های بزرگ چغندر در هنگام روز ساخته‌می‌شود و شب به ریشه می‌رود در آنجا ذخیره می‌گردد و طبقه‌های ریشه کلفت می‌گردد. رنگ ریشه‌های چغندر ممکن است زرد یا سفید یا سرخ تیره باشد./ گیاه‌شناسی گل گلاب ، ۲۷۴

چُغُندَر (چگندر، چندر) از خانوادۀ اسفناجیان، دارای ریشۀ غده‌ای و قندی و برگ‌ درشت و پهن است. چغندر خواص فراوان خوراکی و دارویی دارد.

دکتر پولاک طبیب ناصرالدین شاه برای نخستین بار در سال 1274 ق. تخم چغندر قند را به ایران آورد و در مقام ترویج و کشت آن بر آمد./ وقایع اتفاقیه، ش74.

چینی بند زن

manger — Sat, 13 Mar 2021 13:57:23 +0000

چینی بند زن – او قطعات ظروف چینی شکسته شده مانند؛ قوری، نلعبکی، بشقاب و …. را با مفتول فلزی به هم می دوخت و می چسباند و درز شکستگی را با سفیده تخم مرغ و آهک پر می کرد، به طوری که آب بندی می شد و دوباره قابل استفاده می گردید. وی مته ای داشت که نک تکه چوبی شبیه چوب مشق نصب شده بود تکه های شکسته را سوراخ می کرد و مانند سوزن نخ با مفتول فلزی به هم می دوخت. وسیله او کمان مانندی بود که زه اش نخ تابیده و محکمی بود که دور چوب می پیچید و به وسیله آن مانند اره با رفت و برگشت مته را به گردش در می آورد تا تکه های چینی را سوراخ کند. کارش بسیار پر زحمت و دستمزدش ناچیز بود. چینی بندزن ها دوره گرد بودند و طوری کارشان را تنظیم می کردند که محله به محله سر می زدند. اگر چینی خانه ای می شکست تکه ها باید در کیسه ای نگهداری می شد تا او به محل بیاید. اغلب داد می زد و با صدای بلند می گفت چینی بندزنی و متقاضی که زن خانه دار بود از خانه بیرون می آمد و او کنار در روی زمین می نشست و مشغول کار می شد./ مولف.

«برخی از دوره‌گردان اهل فن بودند و از راه عرضه مهارت‌های فنی خود به مردم زندگی می‌گذراندند، مانند چینی بندْزَن‌ها، چاقو تیزکُن‌ها، لحاف‌دوزان، رویگران یا مسگران و مانند آن‌ها. افراد گروه فروشندگان دوره‌گرد تشکل صنفی نداشتند.»/ یادداشت‌های علی بلوکباشی.

کاهو سکنجبین فروشی دوره گرد

manger — Fri, 05 Feb 2021 08:00:56 +0000

کاهو سکنجبین فروشی

در تهران قدیم در دوره قاجاریه دوره گردهایی بودند که سبد گرد و مسطحی به قطر حدود 90 سانتیمتر بر سر می گذاشتند و با آواز بلند کاهو و سکنجبین می فروختند. بساطشان بیست سی دانه کاهو با دو بطری سنکنجبین بود. بطری ها را با بند طوری می بستند که وقتی سبد را بالای سر می بردند محتوایش نریزد. در آن زمان کاهو را با ریشه از خاک بیرون می کشیدند و می فروختند. مشتری بعد از خریدن باید ریشه را جدا می کرد. شیوه قطع ریشه کاهو مربوط به دهه سی و چهل است. کاهو مصرفی تهرانی ها به طور عمده از شابدوالعظیم (شاه عبدالعظیم) می آمد. آن سبد ها را طبق می گفتند و به این افراد طبقی هم می گفتند.

کاهو مصرفی تهران از ورامین و شاه عبداعظیم می آمد. «مشتری این دوره‌گردها اغلب زنان خانه‌دار بودند. برخی از این فروشندگان دوره‌گرد برای عرضه میوه‌ها و خوراکی‌های خود و برانگیختن و جذب مشتری جار می‌زدند و شعرها و ترانه‌هایی در وصف خوراکی‌ها و میوه‌ها با نغمه‌های خاص می‌خواندند. مثلاً می‌گفتند سبز و صبح چیده خیار؛ تربادام و گل بادام و ریزه بادام چغاله؛ نازک و ورامینی و یک‌یک بره کاهو؛ نُقل بیابان ذُرّت بوداده؛ دُرشْته گوجه، مال خورشْته گوجه»/ مستوفی، ج۱، ص۱۵۹-۱۶۰و۱۵۹-۱۶۵ و۱۵۹-۱۶۰ تهران، ۱۳۴۱-۱۳۴۳ش.؛ بهبهانی، سیمین، تا غروبی دیگر، ج۱، ص۱۱، کتاب تهران، تهران، ۱۳۷۰ش، ج ۱؛فلور، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۱۱۴-۱۱۵، ۱۳۶۵ش.