رسم کلوخ‌اندازان در تهران قدیم

از رسومی که در تهران قدیم برگزار می‌شد یکی رسم «کلوخ‌اندازان» بود. این رسم چنانی که از اشعار شعرا‌ی نامدار طی قرون و اعصار بر می‌آید، سراسر ایران را برمی‌گرفت و تنها به تهرانی‌ها تعلق نداشت، اما از آن جایی که در دوران پایتختی این شهر مردم به اجرای آن علاقمند و اصرار داشتند، چگونگی این آیین کهن را باز می‌کنیم. گو این که مومنان و متشرعان هم به کلوخ‌اندازان تمایل داشته و به تناسب اعتقادات و آداب محیط خانوادگی خود آن را برگزار می‌کردند ولی چنان که از عشرت طلبی و میگساری مرسوم در آن برمی‌آید باید مردم خوشگذران و بی‌درد را بیشتر تداوم دهنده آن دانست تا مردم متشرع. کلوخ‌اندازان هرچه بود، در سیر تاریخی و تطور فرهنگی ایرانیان در عصر جدید از میان رفت و بر افتاد:

روزه نزدیک است می‌باید کلوخ‌انداز کرد / زاهدان خشک را رندانه از سر باز کرد / صائب تبریزی (از آنندراج)

«سیر و گشت و شراب خواری و عیش و عشرتی را گویند که در آخر‌های ماه شعبان کنند و آن را کلوخ‌اندازان هم می‌گویند و بعضی کلوخ‌انداز گویند. بعضی گویند کلوخ‌انداز نام سلخ ماه شعبان است / برهان.

جشنی که مستان در آخر ماه شعبان کنند و وجه تسمیه آن که رمی حجاره به عزم دفع غیر مرسوم است / آنندراج.

عشرتی که در آخر ماه شعبان کنند و برغندان گویند / فرهنگ رشیدی.

امیر به نشاط این جشن و کلوخ‌انداز که ماه رمضان نزدیک بود بدین کوشک و بدین باغ‌ها تماشا می‌کرد / تاریخ بیهقی ص500.

اگر خواهی گرفت از ریز روزی روزه عزلت / کلوخ‌انداز را از دیده راوق ریز ریحانی / خاقانی» / لغتنامه دهخدا.

انجام این رسم در عصر مظفرالدین شاه از قلم افضل الملک:

«…روز جمعه سلخ شعبان بندگان اقدس همایون شاهنشاهی بر حسب استدعای صدراعظم تشریف فرمای پارک و منزل ایشان شدند تمام شاهنشاه‌زادگان و شاهزادگان عظام و وزراء و امرا نامدار بر حسب دعوت‌نامه ….. موائد گوناگون و خوان‌های بسیار مشحون از نعم لذیذه در اتاق و تالار و گوشه و کنار گسترده و چیده شده بود. شربت آلات و فواکه ممتاز و شیرینی آلات در سر هر میزی فراوان …. رسم این صدارت عظما این است که در هر سلخ شعبانی به جهت پیش آمدن ایام روزه مجلس «کلوخ‌اندازان» اصطلاح جدید ما فارسیان است که سبب نامیدن چنین روزی را به چنین اسم ندانیم و توجیهی در این نقد می‌کنیم که باز ماخذ صحیح آن را یقین نداریم لکن اصل لغت صحیحه: «کلوخ‌اندازان برغندان» است که عنصری یا غیر او در شعر خود آورده و آن این شعر است (شعر درج نشده) .» / افضل‌التواریخ، ص267.

جعفر شهری با تفکیک نوع برگزاری، رسم کلوخ‌اندازی را از آن هر دو طبقه مومنان معرفی می‌کند:

«…مومنین طبقه اول و دوم تقریبا از زن و مرد کلوخ‌اندازان را این طور برگزار می‌کردند که مردها از روی حسابی که می‌خواستند به پیشواز رمضان که از سه روز تا یک روز قبل از آن بود بروند به اصلاح و حمام رفته سرها را تراشیده ریش‌ها را توپی و محرابی و قبضه‌ای و دورگیوه‌ای آرایش داده حنایی‌ها حنا بسته خضابی‌ها خضاب می‌گذاشتند و بقول خودشان دیگ و دیگ ور و ملاقه را سفید می‌کردند و زن‌ها بند و برمه مفصل نموده طاس و دولچه را به سفید گری می‌دادند و حمام سفت و سختی رفته بزک‌های تند و تیزی کرده قشنگ‌ترین لباس‌ها را پوشیده لذیذ‌ترین غذا‌ها را پخته همراه شیرینی آجیلی که مردها از کوچه می‌آوردند عیش را برقرار و از یک تا هر چند باری که توانایی مرد بود کلوخ‌اندازان می‌گرفتند.

بعد از آن‌ها کلوخ‌اندازان دسته دوم بود که رنگ و بوی بیش تری داشت و مرد‌ها سر و صورت‌هایی را که از شب عید غدیر و شب عید نوروز تا آن روز اصلاح نکرده بودند اصلاح کرده ماشین و تیغ می‌انداختند و زن‌ها دستی به خود برده بالا و پایین را تمیز می‌کردند و در این کلوخ‌اندازان بود که وسمه جوش‌ها بر سر سه پایه‌های منقل‌ها رفته تخمه آجیل‌ها فراهم می‌شد و بعد از ظهر آن شب همه کارهای خود را کنار گذارده به آرایش و به نمونه اشعار زیر زدن و خواندنمی پرداختند:

آبجی خانم یادت نره امشبو / شوور و بگو خوابت نره امشبو

بگو واست آب حیات آوردم / بزار تو لپت که آبنبات آوردم

…

تصنیف دیگری هم از زبان مردها داشتند که یک نفر گوشت کوبی به دست گرفته و همگی می‌گفتند؛ «ماس ماس کنگر ماس» و او در حالی که خود را می‌جنبانید و گوشت کوب را به یکی‌یکی حواله می‌کرد جواب می‌داد؛ «این نیم ذر بزازاس» و ….

کلوخ‌اندازانی هم مداح‌ها و منبری‌های تازه کار داشتند ….

بعد از آن‌ها هم کلوخ‌اندازان داش‌مشدی‌ها و الواط و رنود و عرق‌خور‌ها بود که آن‌ها نیز هر دسته به فراخور حال و مطابق علاقه خود افراط را به حد اعلا می‌رسانیدند و کامل‌ترین آن‌ها کلوخ‌اندازان عیاش‌ها بود که به فاحشه‌خانه‌ها رفته بساط ساز و ضرب و میگساری را آن جا برپا می‌کردند ….» / تهران قدیم، ج3، ص307.

در لغتنامه دهخدا شترقربانی یا شترقربونی (در تداول مردم تهران ) چنین معنا شده است: نحر کردن شتری از طرف دولت در عید گوسفندکشان در قربانگاه . (یادداشت مؤلف ). نحر کردن شتری در عید قربان پس از آراستن ودر کوچه و بازار پایتخت گرداندن . قربانی یک شتر در روز عید قربان طبق تشریفات خاص و این امر تا اوایل سلطنت رضاشاه پهلوی معمول بود. (فرهنگ فارسی معین ).

– عید شترقربانی ؛ عید اضحی . عید قربان . عید گوسفندکشان . روز دهم عرفه پس از اداء مراسم قربانی کردن یک شتر. (از یادداشت مؤلف ).

 باروتخانه يوسف آباد بر فراز تپه‏اى به گونه قلعه‏اى از خشت و آجر ساخته شده بود. اين بنا داراى ورودى مستقلى بوده و برج سه اشكوبه مدورى نظير بناهاى كلاه فرنگى داشته كه طبقه سومش بسيار كوچك و به كار ديده بانى مى‏آمده است و حصار كنگره دارى گرداگرد آن كشيده شده بود. »

 طرح باروتخانه تهران در كتاب «سفر به ايران» اثر اوژن فلاندن در چاپخانه «بسينه برژر» پاريس به چاپ رسيده است.

باروتخانه تهران

 اوژن فلاندن پسر سردار معروف ناپلئون بود كه به نقاشى علاقمند شد و بعدها جزو نقاشان مشهور فرانسه گرديد. او در سال 1844 م. هنگامى كه خرابه‏هاى شهر نينوا در بين‏النهرين كشف شد، از طرف دولت فرانسه مأمور شد كه ظرف مدت شش ماه از بناهاى نينوا تصاويرى تهيه كند. او غير از انجام اين مأموريت از بناهاى اصفهان و ديگر شهرهاى ايران و تهران نيز تابلوها و طرح‏هاى فراوانى پديد آورد. دولت فرانسه پس از بازگشت از سفر ايران به او مدال شواليه لژيون دونو اعطا كرد. آثار او هر چند به قصد تأمين منافع كشور متبوعش بوده ليكن در مبحث ايران‏شناسى مى‏تواند بسيار سودمند باشد.

 حال كه اين باروتخانه را شناختيد، بجاست مختصرى از تاريخچه باروتخانه در تهران در اين مجال اندك عرضه شود:

 باروت نياز اوليه در قورخانه و از ضروريات قشون به شمار مى‏رفت.

 محل باروت كوبى تهران در عصر قاجاريه چند بار تغيير كرد. اين تغييرات به جهت گسترش و توسعه فضاى مسكونى شهر از سويى و نياز به مكانى وسيع‏تر و بزرگ‏تر براى توليد بيشتر باروت از سوى ديگر بوده است.

 نخستين گام در ايجاد باروت كوبى جديد به منظور توليد بيش از شيوه سنتى معمول در ايران به روزگار فتحعلى شاه مى‏رسد، كه در برخورد با همسايگان نيرومند روسيه، انگلستان و عثمانى برداشته شد و آن هم توسط ميرزا بزرگ فراهانى و سپس فرزند برومندش ميرزا ابوالقاسم فراهانى وزير با كفايت عباس ميرزا نايب‏السلطنه انجام گرفت. در نهضت تجدد خواهى پديد آمده بدان روزگار كه بانيان آن اين پدر و پسر بودند، اقدامات فراوانى در تحصيل علوم و فنون جديد شد، كه از آن جمله است احداث باروت سازى در تبريز، در زمان ناصرالدين شاه و صدارت ميرزا تقى خان اميركبير، موج ديگرى از اصلاحات و آبادانى در كشور پديد آمد. در اين هنگام كارخانجات متعددى در تهران و ديگر نقاط كشور ايجاد شد. تأسيس باروتخانه و قورخانه نيز جزو همين اقدامات به شمار مى‏آيد.

 در نتيجه بررسى و پژوهش انجام يافته فعلاً با عنايت به اسناد در دسترس به خصوص نقشه‏هاى موجود تهران قديم فهرست باروت سازى‏هاى تهران را مى‏توان چنين برشمرد:

 1. باروت كوبى بازار تهران: اين باروت‏كوبى در كوچه غربى در چهار سوق كوچك بازار در چهار دكان تودرتو قرار داشت. اين مكان را بايد اولين باروت سازى تهران بدانيم، به احتمال فراوان بنيادش بايد به دوران پيش از قاجاريه و پايتختى تهران برسد. بعدها با توسعه فضاى مسكونى و تجارى در محله بازار باروت كوبى از اين مكان به محله سنگلج منتقل شد.

 2. باروت كوبى سنگلج: دومين محل باروت كوبى تهران گوشه شمال شرقى محله سنگلج در حوالى ارگ سلطنتى و ضلع شمالى حصار صفوى قرار داشت كه بعد از احداث قورخانه جديد داخل ارگ در گوشه جنوب غربى ميدان توپخانه به قورخانه قديم شهرت يافت، باروت كوبى سنگلج (= قورخانه قديم) در دوران سلطنت محمدرضا پهلوى جزو اراضى پارك شهر قرار گرفت. به روزگار محمدشاه اين محله را باروتخانه مى‏گفتند. اين بار هم با رسيدن موج توسعه خانه سازى به محله سنگلج اين باروت خانه هم تعطيل و به خارج شهر منتقل شد.

 3. باروت سازى يوسف آباد: اين باروت خانه در سال 1252 ق. در اراضى شمال تهران و خارج از حصار صفوى بنا شد، كه پس از احداث كارخانه باروت سازى مهران اين بنا به عنوان انبار باروت مورد استفاده قرار گرفت. اين باروت سازى همان بنايى است كه «اوژن فلاندن» تصويرش را كشيده است. هيچ نمى‏دانيم بر سر اراضى اين باروت خانه چه آمده است.

 4. باروت‏خانه مهران: جهانگير خان پسر سليمان خان و برادرزاده منوچهر خان گرجى (ارمنى) معتمدالدوله معروف به وزير صنايع كه باغى داشت، در خيابان علاءالدوله (فردوسى) در شمال سفارت انگليس به سال 1307 ق. وزير قورخانه شد. او در اين سمت كارخانه‏هاى باروت كوبى، كاغذ سازى، آسياب بخار و… خريدارى و احداث كرد.

 كارخانه باروت‏كوبى احداثى او در اراضى باغ مهران واقع در شمال تهران و در شرق ضرابخانه قرار داشت.

 در پايان اين مطلب بايد به ياد داشت كه درايران پيش از قاجاريه نيز باروت تهيه مى‏شد. ژنرال گاردان در اوايل سلطنت فتحعلى شاه مى‏نويسد:

 «باروتى هم كه در ايران تهيه مى‏شد ناقص بود زيرا مواد آن را با هم به طور صحيح تركيب نمى‏كردند…». / خاطرات، ص 66.

 و ژنرال تره زل آورده:

 «ساختن باروت در ايران معمول است و مى‏توان آن را تكميل نمود زيرا كه شوره ايران خوب و مقدار آن زياد است. » / يادداشت‏هاى ژنرال تره زل، ص 71.

 ميرزا صالح شيرازى در اوايل پادشاهى محمدشاه نوشته است:

 «بريبارى نام يكى از استادان باروت سازى ايتاليايى است. باروت خانه‏اى ساخته كه با چرخ آبى باروت مى‏كوبد…» / مجله يادگار، ش 7، ص 11.

 عبداله مستوفى هم درباره حاجى ميرزا آقاسى مى‏آورد:

 «خلاصه حاجى ميرزا آقاسى در ايام صدارتش… سيصد چهارصد توپ و شايد همين اندازه خمره باروت… تدارك ديد…» / شرح زندگانى من، ج 1، ص 65.

 امین (محله) – محله باغ امین در گوشه شمال شرقى تهران قدیم قرار داشت. / نقشه موسیو كرشش چاپ 1275 ق.

 در روزگارى كه نه سینما بود، نه تلویزیون و نه سرگرمى‌‌هایى از این دست، شب‌‌ها؛ خاصه شب‌‌هاى دراز و سرد زمستان به شنیدن و خواندن قصّه مى‌‌گذشت. در میان قصه‌‌هاى شبانه، داستان‌‌هاى شاهنامه نخستین مقام را داشت و پس از آن داستان‌‌هایى چون اسكندرنامه، حسین كرد شبسترى، امیرارسلان و… . داستان امیرارسلان آفریده عصر قاجار است و آفریننده‌‌اش نقیب الممالك، نقال دربار ناصرالدین شاه، بود. این داستان، در شمار نخستین داستان‌‌هاى عامیانه است كه در آن زمان در تهران از روایت سینه به سینه شاهى درآمد و تحریر و چاپ شد. این داستان سرگذشت امیرارسلان (پسر پادشاه روم) و عاشق شدن وى بر فرخ لقا (دختر پطروس شاه فرنگى) از راه دیدن تصویر او و مبارزات قهرمان داستان، براى رسیدن به وصال معشوقه است. امیر ارسلان ضمن ماجراجویى عجیب و غریب و دور از ذهن با فرخ لقا وصلت مى‌‌كند. بعضى از بازیگران این داستان مانند قمر وزیر و فولاد زره دیو و مادر فولاد زره در میان مردم به عنوان نمونه ناپاكى و بد نهادى مَثَل شده است. شرح آفرینش این داستان را دوستعلى خان معیرالممالك از رجال عصر ناصرى آورده و مى‌‌نویسد: «.. پس داستان امیر ارسلان… زاییده فكر نقیب‌‌الممالك، ذوق و همت فخرالدوله (دختر ناصرالدین شاه) مى‌‌باشد كه… به چاپ رسید و معروف خاص و عام گردید.» / اولین‌‌هاى تهران، ص 366.