محمدرضا شاه، گهگاهی هوس خوردن کله پاچه می کرد، بامدادی از روزها راننده همسر شاه که از بچه های شمیران بود، ماموریت یافت تا کله پاچه برای صبحانه شاه فراهم کند. او که احمد کله پز را می شناخت، آمد سراغ او و سفارش دو دست کله پاچه داد و گفت تمیز و خوب باشد، برای محمدرضا شاه می خواهم. احمد هم دو دست کله سفید شیشک انتخاب و پاک کرد، ولی گفت شرطش اینه که من خودم بیام از شاه پذیرایی کنم. چون کله پاچه چیدنش در سینی و آرایش آن کار تو نیست. از این اصرار و از آن انکار عاقبت راننده پذیرفت که احمد خودش بیاید بنابراین احمد روپوش اطوکرده سفیدی پوشید و سرو صورتش را صفایی داد و همراه راننده و ظرف غذا راهی کاخ شدند. در آنجا به طرز زیبنده ای کله پاچه را در سینی چینی کشید و با آداب و احترام مقابل شاه گذاشت.

نکته جلب توجه اینکه به بانو فرح پهلوی که حضور داشت، با آن صدای گرفته و مخصوصش در اشاره به محمدرضا شاه، گفت؛ مرد خوبیه، هواشو داشته باش.

 شاه هم آن روز قاب عکسی از خودش به او داد که احمدآقا آنرا تا انقلاب بالای پیشخوان روی دیوار نصب کرده بود.

باغ رضوانیه که در ابتدا به باغ معتمدالدوله شهرت داشت، توسط فرهادمیرزا معتمدالدوله پسر پانزدهم عباس‎میرزا نایب‎السلطنه به‎شیوۀ باغ های اروپایی، با استخرها و فواره‎های زیاد ساخته شد (بنجامین، ۸۸؛ بامداد، ۳/ ۸۶ -۹۲).

معتمدالدوله که برادر محمد شاه و عموی ناصرالدین شاه قاجار بود، این باغ را در ضلع شرقی روستای تجریش و در نزدیکی بقعۀ امامزاده صالح برای اقامت تابستانی خود احداث کرد. از اوضاع کلی باغ معتمدالدوله اطلاع چندانی در دست نیست؛ به‎جز آنکه در ۱۰ شوال ۱۳۰۱ همسر معتمدالدوله، یعنی حاجیه جهان‎آرا خانم، دختر شاهزاده محمدعلی میرزا دولتشاه در ایـن باغ درگذشت(اعتمادالسلطنه، ۳۴۹) همچنین از زمان دقیق انتقال مالکیت باغ به عبدالحسین میرزا فرمانفرما، اطلاعی موجود نیست. از نوشتۀ اعتمادالسلطنه که درگذشت فرهاد میرزا معتمدالدوله را ۱۳۰۶ ق. ذکر می‎کند، می‎توان دریافت که انتقال مالکیت باغ پیش از این تاریخ بوده است (ص ۶۶۷).

باغ معتمدالدوله در زمان تملک فرمانفرما، به باغ رضوانیه شهرت یافت. این باغ از شمال به کوچۀ زغالی ها و ضلع جنوبیِ تکیۀ کوچک تجریش؛ از غرب به اراضی میرزا حسن خان مستوفی‎الممالک و باغ میرزا ابوالحسن‎خان ثقة‎الدوله دیبا؛ از جنوب به کوچۀ کاشف یا کوچۀ کمیسری و از شرق به جادۀ قدیم شمیران (خیابان شریعتی امروزی) محدود می‎شد (فرمانفرماییان، علینقی).

رضوانیه، باغی سرسبز با عمارتی بزرگ و چند ساختمان کوچک‎تر تابستانی بود. در این باغ، همچون باغ اطلس که محل سکونت دائمی عبدالحسین میرزا فرمانفرما و خانواده‎اش در تهران بود، هر کدام از همسران او، خانه و بخش ویژۀ خود را داشتند (فرمانفرمـاییان، ستاره، ۸۶؛ فرمانفرماییان، منوچهر، ۹۰؛ فرمانفرماییان، علینقی). درختان و استخر بزرگ رضوانیه توسط آب قنات امامزاده صالح و قنات موسى‎خانی یا پاپاریان سیراب می‎شدند. آب قنات موسى‎خانی به مدت ۴۸ ساعت در گردش ۷، به فرمانفرما تعلق داشت. آب این دو قنات (قنات های امامزاده صالح و موسى‎خانی) افزون بر سیراب کردن درختان داخل باغ و زمین های کشاورزی اطراف آن، در داخل باغ رضوانیه به یکدیگر ملحق می‎شدند و یک جوی آب دائمی تشکیل می‎دادند که از ویژگی های این باغ به شمار می‎آمد (ستوده، ۱/ ۲۱۳؛ فرمانفرماییان، علینقی).

فرمانفرما هر ساله، با شروع فصل گرما همۀ خانوادۀ خود شامل همسران، فرزندان، دایه‎ها، خدمت‎کاران و خانواده‎های ایشان و همچنین چند آموزگار خانوادگی را به رضوانیه کوچ می‎داد (فرمانفرماییان، ستاره، همانجا). او خود اصرار داشت که در چادر زندگی کند و همچون چادرنشینان، مایل بود هر چند روز یک‎بار به محل تازه‎ای در باغ منتقل شود. این امر موجب بی‎نظمی و اغتشاش در باغ می‎شد. فرمانفرما به ندرت شب ها در رضوانیه می‎ماند. او پس از صرف شام به تهران باز می‎گشت تا روزها در جلسات دولتی و خصوصی شرکت کند (فرمانفرماییان، منوچهر، ۷۲، ۹۰).

با انقراض قاجاریه در ۱۳۰۴ ش. و خانه‎نشینی فرمانفرما، او در ۱۳۰۸ ش. تصمیم گرفت تا دارایی های خود را میان همسران و فرزندانش تقسیم کند. بر این اساس، باغ رضوانیه به ‎نسبت های مختلف میان برخی از همسران و فرزندان وی تقسیم شد.

آخرین باری که خانوادۀ فرمانفرما به صورت جمعی در رضوانیه حضور یافتند، در ۱۳۱۷ ش. بود. در آن سال بخش بزرگی از مجموعۀ باغ اطلس به منظور احداث خیابان سپه خراب شد و فرمانفرما دستور داد که همۀ اعضای خانواده به باغ رضوانیه منتقل شوند (فرمانفرماییان، ستاره، ۱۳۴- ۱۳۵، ۱۳۷). پس از مرگ فرمانفرما در ۱۳۱۸ ش.، هر یک از همسران و فرزندان وی که در ملک رضوانیه سهمی داشتند، به مرور شروع به ساخت خانه‎هایی برای خود کردند. این خانه‎ها از داخل حیاط توسط درهایی به یکدیگر راه داشتند. خانه‎های فرزندان فرمانفرماییان و یکی از همسران او بدین ترتیب قرار گرفته بود: خانۀ صبار، در جبهۀ غربی جادۀ قدیم شمیران؛ خانه‎های علینقی، کاوه و مریم در ضلع شمالی خیابان کاشف و خانه‎های بهمن، ستاره و فاطمه خانم شیرازی (همسر او) در ضلع شمالی باغ.

با پیروزی انقلاب اسلامی در ۱۳۵۷ ش.، بخش عمده‎ای از این خانه‎ها توسط دولت جدید مصادره شد. در حال حاضر (۱۳۹۰ ش.)، تنها علینقی فرمانفرماییان در خانۀ موروثی خود سکونت دارد، اما چون ملک او نیز مصادره شده، چندین بار حکم تخلیه دریافت کرده است.

آنچه امروزه از باغ تاریخی رضوانیه باقی مانده، سردر آجری آن است که در نبش کوچۀ کاشف قرار دارد. این سردر تاریخی توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری واجد ارزش تاریخی شناخته شده، اما تاکنون (۱۳۹۰ ش.) به ثبت نرسیده است ( صبار فرمانفرماییان، خانه)./ نوشته علی‎محمد مرادیان منفرد، مرکز دائره المعارف اسلامی.

فهرست ابنیه و مغازه های این کوچه در اواخر دهه سی و اوایل دهه چهل(روایت آقای اصغر حیدری منفرد):

چند سمساری

سمساری حاج باقر

سمساری حسن یزدی

سمساری حاج غلامرضا ایجادی

تعمیر چرخ چمن زنی حسن زاده

تعمیر رادیو – تلویزیون علی فکری

سلمانی یاس- جباری

فروشگاه نفت- حسن آقا نفتی

نجاری استاد حسین سعیدی

میوه فروشی حاج منوچهر

قهوه خانه حسین طلا

ذغال فروشی حسین طلا

چلنگری استاد علی محمد

چلنگری حاج تقی

گلدان و کوزه فروشی حسینعلی شفیعی

نعلبندی علی آقا فروزان

ذغال فروشی حاج عباس تقوی

نجاری حاج احمد تیموری

چوب بری حاج حسن حیدری منفرد

نجاری حاج حسن حیدری منفرد

ذغال فروشی مشهدی عبدالکریم

تکیه پائین- تکیه اعظم تجریش

چوب فروشی مشهدی محمد و مشهدی حسین ظفری

دامداری حاج عباس و منزل مسکونی

باغ فرمانفرما

چوب فروشی مشهدی حسن

دفتر نجاری احمد تیموری

انبار و کارگاه پرس گرم نجاری

انبار  مصالح فروشی عسکری

دبستان دو کلاسه رشید یاسمی

محل بازی اسکیت و از چهل سال قبل سازمان بیمه اجتماعی شمیران

نام کوچه ها:

شیخی

فرمانفرما/ ذغالی ها/ محمودی

اسکویی

شکوفه

 «از رودخانه دركه و چشمه مشروب مى‌‌شود. دبستان و انجمن ده و صندوق پست و دفتر پست دارد. وسعت گندم‌‌كارى‌‌اش تا چند سال قبل سى هكتار، جو دو هكتار، باغ و قلمستان ده هكتار و محصولاتش گندم، جو، سیب زمینى و انواع میوه بوده است. بیش از بیست باب مغازه‌‌هاى مختلف دارد و به تدریج صورت شهر به خود مى‌‌گیرد و به تهران اتصال مى‌‌یابد. این آبادى شش دانگ وقف آستانه حضرت امام رضا(ع) و اعیانى آن به اهالى تعلق دارد. مزرعه باقر جزو این آبادى است. دانشگاه ملى در شمال شرقى اوین بنا شده است. اوین داراى دو امامزاده به نام‌‌هاى مطیب و عزیز است كه در جاى خود شرحشان آمده است.

 در منابع باستانى نام اوین به صورت‌‌هاى «ایون» و «اذون» نیز جاى به جاى دیده مى‌‌شود. در صفحه 460 كتاب النقض چنین آمده: «بنابر نسخه ثالث قویاً محتمل است كه مراد از «ایون» همین (اوین) باشد پس یا در قدیم (اوین) را به صورت «ایون» مى‌‌نوشته‌‌اند و یا در نتیجه تصحیف و تحریف كتاب و نساخ به آن صورت افتاده است… .» و اذون مذكور در معجم البلدان نیز ظاهراً همان ایون است.

 یاقوت حموى در این كتاب مى‌‌گوید: «اذون دیهى از نواحى پهنه قصران خارج از نواحى رى است و ابوالعباس احمد بابا زیدى بدان‌‌جا منسوب است كه این نیز استنباط مى‌‌گردد به قرینه زیدى بودن ابوالعباس عالم اذونى توان گفت، بدان عهد مردم اذون بدین مذهب بوده‌‌اند افزون مى‌‌گردد كه همچنین اذون را دژى استوار بود.»

 حسین كریمان در باب نام‌‌هاى مختلف این آبادى شرحى دارد. بدین ترتیب: «این احتمال كه اذون همان ایوان است كه فعلاً اوین خوانده مى‌‌شود به قراین چند است، بدین قرار:

 الف) ظاهراً چنان‌‌كه مذكور افتاد مردم هر دو آبادى به مذهب زیدیه بوده‌‌اند.

 ب) در گویش مردم قصران چنان‌‌كه هم اكنون معمول است حرف «ذ« در كلمات به «ى« بدل مى‌‌شود و در دیه‌‌هاى شمالى كوهستان طهران یا قصران داخل كه به سبب دشوارى راه‌‌ها پاى بیگانه بدان‌‌جا نمى‌‌رسیده و بالنسبه زبان محلى محفوظ مانده و همچون میگون و آهار حرف «ذ» را در فعل و رسم كه در فارسى فصیح اكنون «د» جاى آن را گرفته، «ى» تلفظ همانند «بكشین« به جاى كشیدن و «ببخشین» به جاى بخشیدن و… «بشوین» به جاى شدن، آیین به جاى آذین… كلمه اذون را اگر امروز نیز بخواهند در میان مردم بومى كوهستان تهران رواج دهند، بى گمان آن‌‌ها بر طبق تجارت خویش خواه نا خواه آن را «ایون» تلفظ خواهند كرد.

 «تاریخ بناى آبادى معلوم نیست، فقط از چنارى كه در پاچنار، نزدیك قهوه‌‌خانه سرآسیاب فعلى كه به دستور خالصى زاده آن را بریده‌‌اند مى‌‌توان حدس زد كه این آبادى قدمتى داشته است. این چنار تقریباً به اندازه چنار تجریش (امامزاده صالح) بود و همانند آن میان تهى كه از فضاى داخل آن به عنوان دكان استفاده مى‌‌شد. مدتى در آن پینه دوزى و در این اواخر یخ‌‌فروشى مى‌‌كردند.» / جغرافیاى تاریخى شمیران، ص 120.

 محله‌‌هاى معروف اوین عبارت است از: پاچنار، حصار، پى لو (بروزن نو) و دیگر میدان پاچنار و كوچه دم حمام، كوچه جاده دركه، كوچه در آسیاب.

 كشتزارهاى اوین: میان بازو، گل میانه، سرخك، درسوزك، باغ چاله. مالكان عمده این زمین‌‌ها حاجى سید ابوطالب ماهوتچى و ورثه حاجى على محمد و ورثه سیدعلى ماهوتچى بودند. به‌‌جز این سه تن سایر اراضى خرده مالك است.

 علف چین و علفچركوه‌‌هاى اوین: چشمه آب خنك، شاه نشین، هفت داغونى (هفتاخانى(، كف او. نهر جوارین (به ضم جیم) از اوین مى‌‌گذرد و به قلعه ارمنى ونك و از آن‌‌جا به شمال عباس آباد و سپس به مغرب مسگر آباد مى‌‌رسد. اوین دو قنات دارد و چند آب انبار به نام‌‌هاى آب انبار حاجى حیدر، آب انبار شیخ جعفر، آب انبار امین حضور كه آقا على امین حضور ساخته است. امامزاده عزیز بن محسن بن موسى الكاظم و امامزاده طیب بن عماد بن موسى الكاظم(ع) در آن واقع است.

 باغ‌‌هاى اوین عبارت بود از: 1. باغ دره (باغزه) كه اكنون زندان اوین است. 2. باغ محمدآباد در شمال سعادت آباد، 3. باغ سراستخر كه جزو اراضى باغ دره بود و رضاشاه آن را به پسرش داده بود، 4. باغ جارچى باشى، 5. باغ امین حضور، 6. باغ بالا، 7. باغ آقا شیخ حسن محرر، امام جعفر خویى، 8. باغ وقفى، 9. لش عباس كه آب زیاد دارد. / همان مرجع، ص 140 ! اذون.

 در دوران جنگ جهانى دوم اراضى جنوبى اوین اردوگاه نظامى انگلیس شد، بدین ترتیب سربازان هندى آن دولت در آن‌‌جا اطراق مى‌‌كردند.

امامزاده صالح در بازار تجریش از پسران امام موسی کاظم و برادران امام هشتم شیعیان علی پسر موسی (رضا) است. بنای امامزاده از سال ۱۳۵۱ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفته و با شماره ۹۰۹ ثبت شده‌است. بر اساس آخرین برآورد تعداد زائران امامزاده ۳۰ هزار نفر است. به استناد کتیبه سردر صحن و بر اساس کتب بحرالانساب و کنز الانساب، نسب امامزاده صالح بدین شرح ‌است: «امامزاده صالح فرزند امام موسی کاظم است؛ که به شهرری آمده و در تجریش ایشان را به قتل رسانده‌اند.» زیارت‌نامه منصوبه ایشان نیز آن را تصریح و تایید می کند.

 در بحرالانساب معروف، نام امامزاده صالح آمده است و برخى او را حسن ملقب به صالح مى‌‌دانند. این شخص از نوادگان امام موسى كاظم (ع) است. قصه قتل امامزاده صالح چنین آمده: «حسن نامى بهبهانى از پل كرخ (كَ‌‌رَ) كه امروز به كرج مشهور است، در تعقیب امامزاده صالح بود تا بالاخره در باغ جنت گلشن زیر چنار بزرگ چشمه‌‌سارى او را گرفتار كرد و با بیل كشت. چشمه‌‌سارى كه در قصه قتل امامزاده یاد شد، ظاهراً قناتى است كه در زیر چنار معروف آفتابى مى‌‌شد كه بعدها خشك شد. / جغرافیاى تاریخى شمیران، ص 259.

بنای بقعه

این بقعه بناى چهارگوش بزرگ و محكمى است كه تصور مى‌‌رود با وجود چنار بسیار قدیمى و سنگ‌‌هاى قبر عهد مغول یقیناً بناى اصلى مربوط به قرن هفتم یا هشتم هجرى باشد. در كنار این امامزاده درخت چنار كهنسالى قرار داشت كه متأسفانه از میان رفته است. چنار مزبور با محیطى برابر پانزده متر خود از آثار تاریخى تهران به شمار مى‌‌رفت.

امامزاده صالح شمیران

 هلاكومیرزا فرزند فتحعلى شاه قاجار در سال 1210ه .ق. بانى تعمیر و تزیینات آن شده و نقاشى‌‌ها و اصلاحات داخلى حرم و احداث گنبد و كاشى‌‌كارى آن را انجام داده است. طبق كتیبه‌‌هاى موجود در بنا، مدفن صالح، برادر امام هشتم (ع) و از پسران امام موسى بن جعفر (ع) مى‌‌باشد. / آثار تاریخى تهران، ص 233.

 در سال 1323 خ. مرحوم حسن فداكار بانى تعمیر و كاشى‌‌كارى مجدد گنبد گردید.

 داخل حرم با نقاشى‌‌هاى زیبایى از دوران قاجاریه مزین است. فضاى درونى آن قریب شش متر و نیم در شش متر ونیم وسعت دارد. در وسط حرم مزبور ضریحى از نقره و چوب كه بنا به گفته‌‌هاى ابوالقاسم امامى متولى بقعه به وسیله میرزا سعیدخان، وزیر امور خارجه، تهیه شده است، نصب مى‌‌باشد. داخل ضریح مزبور ضریح دیگرى از چوب به سبك خانه‌‌بندى مربع خراطى قرار دارد و در میان ضریح دوم، صندوقى كه اهمیت تاریخى ندارد، كمى مورب قرار گرفته است.

ایوان ورودى و رواق، در سمت شمال حرم واقع شده، بالاى دَرِ حرم، در رواق لوحه مستطیل خشت كاشى شامل «بسم الله الرحمن الرحیم« و سنه 1210 بر دیوار نصب است و كمى پایین این كتیبه را به خط نستعلیق گچ‌‌برى نموده‌‌اند:

امامزاده صالح قدیم

 هوالمعز

 بسم الله الرحمن الرحیم

 سنه 1210

 ادخلوها بسلام آمنین

 ایران كه نظیر روضه رضوان شد

از فتحعلى شاه، شه دوران شد

 هرجا ز ملك‌‌زاده‌‌اى آمد آباد

این روضه چو جنت از هلاكوخان شد

 بر بالاى سر در شمالى صحن دو بیت شعر زیر به خط نستعلیق سفیدرنگ بر خشت كاشى لاجوردى خوانده مى‌‌شود:

 شاهى كه خاك درگهش از عرش برتر است

با حضرت رضا شه هشتم برابر است

 نام نكوش حضرت صالح كه در نسب

گلدسته‌‌اى ز گلشن موسى بن جعفر است

 بناى آن از نظر تناسب طاق‌‌هاى داخل حرم و شكل ساختمان در شمار آثار ممتاز عهد قاجاریه و قرن سیزدهم است. در محوطه داراى مقابر خانوادگى بود كه البته بعد از انقلاب كلیه مقابر تخریب و به محوطه و فضاى باز تبدیل شده است. / آثار تاریخى تهران، ص 233.

 مساحت بقعه و بارگاه امامزاده و صحن آن سه‌‌هزار متر مربع است به پلاك 2640 و در شمال صحن مسجدى است به مساحت یكصد متر مربع كه تماماً وقف است.

نامداران دفن شده:

آستان امامزاده صالح در دورهٔ قاجار مانند اغلب امامزاده های تهران قدیم و روستاهای اطراف گورستان بود. براین اساس بسیاری از چهره های برجسته بر حسب علاقه  و ارادت وصیت می کردند که پیکرشان در کجا دفن شود. منوچهر ستوده فهرست برخی از سرشناسان مدفون شده را اعلام کرده و تعدادی نیز در این سالها به آن فهرست افزوده شده است:

 مدفونین در جوار امامزاده صالح: 1. حاجیه شاهزاده صاحب خانم دختر ولیعهد عباس‌‌میرزا نایب‌‌السلطنه قاجار كه در سال 1310 ق. درگذشته؛ 2. میرزا نصرالله‌‌خان نایینى كه ابتدا ملقب به مشیرالملك بود و سپس لقب مشیرالدوله به او اعطا شد. در سال 1324 ق. فرمان مشروطیت به وسیله وى به ملت ابلاغ شد. در دوم صفر 1325 ق. از صدارت استعفا داد و در جمعه چهارم شعبان 1325 ق. درگذشت.

 3 و 4. زوجه میرزا نصرالله‌‌خان به نام قدس‌‌الدوله دختر حاج میرزا تقى‌‌خان، و زیبا خانم (مادر و دختر(؛ 5 و 6. مؤیدالسلطنه میرزا عبدالحسین‌‌خان برادر قدس‌‌الدوله، و میرزا تقى خان فرزند مؤیدالسلطان؛ 7. میرزا حسن‌‌خان مشیرالدوله پیرنیا فرزند میرزا نصرالله‌‌خان مذكور كه به سن 63 سالگى، 29 آبان 1314 خ. درگذشت؛ 8. میرزا حسین‌‌خان مؤتمن‌‌الملك پیرنیا فرزند میرزا نصرالله‌‌خان در 9 شهریور 1326 خ. دفن شد؛ 9. محمدولى‌‌خان سپهسالار تنكابنى كه براى ندادن مالیات و نپرداختن قروض سیاسى خودكشى كرد.

 گروه دیگرى از مدفونین امامزاده: 1. میرزا ابوالقاسم‌‌خان آهى؛ 2. میرزا مجیدخان آهى؛ 3. دختر نایب‌‌السلطنه امیركبیر؛ 4. اژدرالممالك وكیل مجلس؛ 5. مساوات؛ 6. مدحت‌‌السلطنه؛ 7. دبیرالملك حاكم تهران؛ 8. پسر ساعدالدوله؛ 9. مؤیدالدوله اصلانى؛ 10. حكیم اعظم؛ 11. شمرانى وكیل مجلس؛ 12. مشارالسلطنه؛ 13. چایچى؛ 14. امیر منتخب؛ 15. امیر شوكت‌‌الملك خواجه نورى؛ 16. حاج صدرالسلطنه نورى؛ 17. حاج محمدجواد گنجه‌‌اى.

 البته در سال‌‌هاى اخیر همه سنگ‌‌هاى قبور را  كنده و مقبره اشخاص را نیز از میان برده‌‌اند. جاى تأسف است كه یك دوره تاریخ این سرزمین را زیر سیمان و سنگ مرمر بروجرد دفن كرده‌‌اند. صورت مفصلى از مدفونین امامزاده در صفحه 270 كتاب «جغرافیاى تاریخى شمیران« درج است.

در سال های اخیر چهره هایی به آن افزوده شده است:

• طاهره صفارزاده
• مجید شهریاری
• محسن فخری‌زاده

چنار امامزاده

 راجع به چنار امامزاده، مادام دیولافوا  كه در دوره ناصرالدین شاه به ایران آمده، چنین شرحى دارد: «چنار عجیب و غریبى است كه كمتر نظیر آن در دنیا پیدا مى‌‌شود. قطر فوق‌‌العاده آن را نمى‌‌توان دقیقاً با رقم معین كرد، تقریباً محیط آن به پانزده متر مى‌‌رسد. هر یك از شاخه‌‌هاى آن مانند تنه درخت كهنسالى در بالاى بناى مسجد و سایر اطراف سر به آسمان كشیده است. این درخت عده  كثیرى را در سایه خود پناه مى‌‌دهد. مؤمنین در زیر سایه آن نماز مى‌‌خوانند. مكتب‌‌دار، اطفال را در آن‌‌جا جمع كرده ودرس مى‌‌دهد، قهوه‌‌چى سماور و استكان و لوازم خود را درون آن قرار داده است. سقا هم كوزه‌‌هاى پرآب خود را در گوشه‌‌اى از تنه آن گذارده است.» / سفرنامه دیولافوا ایران، كلده و شوش، ص 160.

 ماركوپولو هم در سفرنامه خود در حدود هفتصد سال پیش، از این چنار یاد كرده است. پولاك نیز در صفحه 75 سفرنامه‌‌اش مى‌‌گوید: «چنار فوق‌‌العاده كهنى در قریه تجریش از مهم‌‌ترین نمونه‌‌هاى این درخت در جهان شمرده مى‌‌شود.»

 پیرمردان تجریش اعتقاد افسانه‌‌وارى درباره تاریخ تجریش دارند: «… هم‌‌زمان با پیداشدن امامزاده صالح در اراضى اطراف این باغ‌‌ها، گرگ فراوان پیدا شد و اسباب زحمت اهالى گردید. اهالى این اراضى را رها كرده به حوالى امامزاده روى آوردند و ساختمان كردند و تجریش فعلى را به وجود آوردند.» / جغرافیاى تاریخى شمیران، ص 200.

 اولیویه فرانسوى در عصر آغامحمدخان به تهران آمده از امامزاده صالح چنین مى‌‌نویسد: هنگامى كه صاحب منصب و ملازمان ما مشغول تحصیل و جستجوى منزل براى ما بودند، ما فرصت را مغتنم شمرده، خواستار دیدار از داخل مسجد شدیم و به آسانى رخصت یافتیم. بعد از آن، اندازه و مقیاس و بزرگى و حجم چنارى را  كه در سایه آن نشسته بودیم، معلوم كردیم. داخل مسجد چیزى كه سزاوار ذكر باشد، نداشت، الاّ این‌‌كه مضجع شخصى بود كه ایرانیان بسیار محترم داشته، به زیارت قبر وى مى‌‌آمدند و «امامزاده صالح» مى‌‌نامیدند.

 اما چنار در اسفل ساقه، شكل مخروطى داشته و چنان معلوم بود كه موجب استحكام و دوام شده و اندازه كلفتى آن در جوار زمین، هفتاد قدم به شمار مى‌‌آمد. هر قدم دوازده اصبع است و بیست و سه قدم و چند اصبع قطر دایره آن مى‌‌شود. ساقه و شاخه‌‌هاى آن بى‌‌عیب و سالم بودند. چوب‌‌هاى شاخه‌‌هاى اصلى آن به نظر بهتر و سخت و نسج الیافش بیشتر از ساقه آن بود. آنچه در عمارات دولتى اصفهان از نوع این چوب‌‌ها، به صورت اسباب ساخته بودند، ملاحظه كردیم. بسى بهتر و اعلاتر از چوب گردو مشاهده افتاد. / سفرنامه، ص 76.

 در بحرالانساب نیز از چنار یاد شده: «حسن نامى بهبهانى از پل كرخ (كَ‌‌رَ) كه امروز به كرج مشهور است، در تعقیب امامزاده صالح بود تا بالاخره در باغ جنت گلشن زیر چنار بزرگ چشمه‌‌سارى او را گرفتار كرد و با بیل كشت. چشمه‌‌سارى كه در قصه قتل امامزاده یاد شد، ظاهراً قناتى است كه در زیر چنار معروف آفتابى مى‌‌شد كه بعدها خشك شد. / جغرافیاى تاریخى شمیران، ص 259.

قنات امامزاده

 دو قنات امامزاده كه اكنون خشك شده‌‌اند قبلاً مظهر آن‌‌ها در امامزاده صالح بود و آب آن را خانه‌‌هاى جنوبى امامزاده مصرف مى‌‌كردند.

 در صفحه 22 تاریخ قسمت شمالى تهران، آمده این قریه، جدیدالاحداث و در دامنه كوه و سردسیر و آبش از قنات است.

 «دهى است از بخش شمیران شهرستان تهران.» / لغت‌‌نامه دهخدا.

 اقدسیه بعدها به فرمان رضا شاه به دانشكده افسرى اختصاص داده شد كه اردوى تابستانى را در آنجا برپا سازند. بازماندگان محمدحسن میرزا اعتراض كردند، سپس با پرداخت پولى به ایشان جلب رضایت ایشان فراهم آمد. كلاه فرنگى وسط باغ متعلق به فرمانده دانشكده افسرى است. در زیر قلعه قدیمى ساختمان بهدارى است. استخر بزرگى نیز در این باغ براى شنا احداث شده و نزدیك آن‌‌جایگاهى براى محمدرضا پهلوى ساخته شده بود. در قسمت غربى اراضى اقدسیه انبار مهمات زیرزمینى به صورت زاغه وجود دارد.

 در سال 1290 ق. ناصرالدین شاه، محمدحسن صنیع‌‌الدوله (اعتمادالسلطنه) را به ریاست اداره باغات دیوانى انتخاب كرده در فرمان شاهى صورت باغ‌‌ها و عمارات دیوانى آمده كه در میان آن‌‌ها عمارات و باغ اقدسیه را نیز نام آورده است. ناصرالدین شاه در سفرنامه مازندران مى‌‌نویسد: «شب چهارشنبه بیست و یكم شعبان 1292 ق. به اقدسیه رفتیم كه یكى از قصرهاى سلطنتى است. سه‌‌شنبه در اقدسیه توقف شد.»

 اقدسیه از شمال به دارآباد (شاه آباد)، و از جنوب به اراج، و از مشرق به لارك و از مغرب به جوز درختك محدود بوده است. محمدحسن‌‌خان اعتمادالسلطنه بارها در روزنامه خاطرات خود از حضور ناصرالدین شاه در اقدسیه نام برده است. / جغرافیاى تاریخى شمیران، ج 1، صص 15 و 16.

 در شمال شرقى اقدسیه قلعه قدیم حصار ملا است كه طبق آمار سال 1335 خ. جمعیت آن به 61 تن مى‌‌رسد. مخبرالسلطنه هدایت راجع به اقدسیه مى‌‌نویسد: «.. ماده اول – مجلس شوراى ملى به دولت اجازه مى‌‌دهد كه عمارات و باغات و قنوات سلطنت‌‌آباد و اقدسیه و منضمات آن را به ملكیت شخص والاحضرت محمدحسن‌‌میرزا ولیعهد واگذار و انتقال دهد. / خاطرات و خطرات، ص 367 ! امینه اقدس.

 اعتمادالسلطنه در سال 1270 ق. مى‌‌نویسد: «دوشنبه 25 شعبان 1270 ق. ناصرالدین شاه به اسدآباد حسین‌‌على خان معیرالممالك و عصر همین روز به داودیه و پس از گذراندن دو روز در آن‌‌جا، روز جمعه 28 شعبان از آن‌‌جا به نیاوران رفته‌‌اند.»

 اعتمادالسلطنه مى‌‌گوید: «اسدآباد را ظاهراً حسین‌‌على خان معیرالممالك آباد نموده است و پس از وى به تملك ظل‌‌السلطان درآمده و از او به سیدابوالقاسم امام جمعه تهران منتقل گردیده است.» و باز او هنگامى‌‌كه اسدآباد در دست امام جمعه بوده، مى‌‌نویسد كه ناصرالدین شاه شنبه 19 ذى الحجه 1303 ق. به اسدآباد خانه دخترشان كه ضیاءالسلطنه، زن امام جمعه است تشریف بردند.

 سلیمان بهبودى مى‌‌نویسد: «در غرب و جنوب سعدآباد مزرعه‌‌اى به نام اسدآباد وجود داشت كه زمین‌‌هاى زراعتى آن تا نزدیك باغ فردوس مى‌‌رسید و در بالاى این زمین‌‌ها باغ و یك رشته قنات بود و چند خانواده زارع هم سكونت داشتند. موقعى كه خیابان پهلوى از شهر به شمیران امتداد پیدا كرد، یك خیابان فرعى هم از ابتداى زمین‌‌هاى اسدآباد كه مجاور و هم مرز باغ فردوس بود، تا قسمت شمالى باغ اسدآباد یعنى تا تپه على‌‌خان كه امروز به نام شهوند است، امتداد یافت.»

 منوچهر ستوده از قول آقاى بذرافشان مى‌‌گوید: «اسدآباد را میرزا حسن، امام جمعه تهران، پدر میرزا زین العابدین، آباد كرد و پس از فوتش عیال دایى او معروف به «خانم مردان« و ورثه قانونى او به دیگران فروختند. اسدآباد، از شمال به آبریز كوه، از جنوب به اراضى محمودیه، از غرب به ولنجك و از شرق به اراضى و سامان تجریش محدود بوده است.»

 در 21 شهریور [سال 1320 خ.] امیر منتخب نورى در این قریه كشته شده است. / جغرافیاى تاریخى شمیران، ج 1، ص 11.