«از رودخانه دركه و چشمه مشروب مى‌‌شود. دبستان و انجمن ده و صندوق پست و دفتر پست دارد. وسعت گندم‌‌كارى‌‌اش تا چند سال قبل سى هكتار، جو دو هكتار، باغ و قلمستان ده هكتار و محصولاتش گندم، جو، سیب زمینى و انواع میوه بوده است. بیش از بیست باب مغازه‌‌هاى مختلف دارد و به تدریج صورت شهر به خود مى‌‌گیرد و به تهران اتصال مى‌‌یابد. این آبادى شش دانگ وقف آستانه حضرت امام رضا(ع) و اعیانى آن به اهالى تعلق دارد. مزرعه باقر جزو این آبادى است. دانشگاه ملى در شمال شرقى اوین بنا شده است. اوین داراى دو امامزاده به نام‌‌هاى مطیب و عزیز است كه در جاى خود شرحشان آمده است.

 در منابع باستانى نام اوین به صورت‌‌هاى «ایون» و «اذون» نیز جاى به جاى دیده مى‌‌شود. در صفحه 460 كتاب النقض چنین آمده: «بنابر نسخه ثالث قویاً محتمل است كه مراد از «ایون» همین (اوین) باشد پس یا در قدیم (اوین) را به صورت «ایون» مى‌‌نوشته‌‌اند و یا در نتیجه تصحیف و تحریف كتاب و نساخ به آن صورت افتاده است… .» و اذون مذكور در معجم البلدان نیز ظاهراً همان ایون است.

 یاقوت حموى در این كتاب مى‌‌گوید: «اذون دیهى از نواحى پهنه قصران خارج از نواحى رى است و ابوالعباس احمد بابا زیدى بدان‌‌جا منسوب است كه این نیز استنباط مى‌‌گردد به قرینه زیدى بودن ابوالعباس عالم اذونى توان گفت، بدان عهد مردم اذون بدین مذهب بوده‌‌اند افزون مى‌‌گردد كه همچنین اذون را دژى استوار بود.»

 حسین كریمان در باب نام‌‌هاى مختلف این آبادى شرحى دارد. بدین ترتیب: «این احتمال كه اذون همان ایوان است كه فعلاً اوین خوانده مى‌‌شود به قراین چند است، بدین قرار:

 الف) ظاهراً چنان‌‌كه مذكور افتاد مردم هر دو آبادى به مذهب زیدیه بوده‌‌اند.

 ب) در گویش مردم قصران چنان‌‌كه هم اكنون معمول است حرف «ذ« در كلمات به «ى« بدل مى‌‌شود و در دیه‌‌هاى شمالى كوهستان طهران یا قصران داخل كه به سبب دشوارى راه‌‌ها پاى بیگانه بدان‌‌جا نمى‌‌رسیده و بالنسبه زبان محلى محفوظ مانده و همچون میگون و آهار حرف «ذ» را در فعل و رسم كه در فارسى فصیح اكنون «د» جاى آن را گرفته، «ى» تلفظ همانند «بكشین« به جاى كشیدن و «ببخشین» به جاى بخشیدن و… «بشوین» به جاى شدن، آیین به جاى آذین… كلمه اذون را اگر امروز نیز بخواهند در میان مردم بومى كوهستان تهران رواج دهند، بى گمان آن‌‌ها بر طبق تجارت خویش خواه نا خواه آن را «ایون» تلفظ خواهند كرد.

 «تاریخ بناى آبادى معلوم نیست، فقط از چنارى كه در پاچنار، نزدیك قهوه‌‌خانه سرآسیاب فعلى كه به دستور خالصى زاده آن را بریده‌‌اند مى‌‌توان حدس زد كه این آبادى قدمتى داشته است. این چنار تقریباً به اندازه چنار تجریش (امامزاده صالح) بود و همانند آن میان تهى كه از فضاى داخل آن به عنوان دكان استفاده مى‌‌شد. مدتى در آن پینه دوزى و در این اواخر یخ‌‌فروشى مى‌‌كردند.» / جغرافیاى تاریخى شمیران، ص 120.

 محله‌‌هاى معروف اوین عبارت است از: پاچنار، حصار، پى لو (بروزن نو) و دیگر میدان پاچنار و كوچه دم حمام، كوچه جاده دركه، كوچه در آسیاب.

 كشتزارهاى اوین: میان بازو، گل میانه، سرخك، درسوزك، باغ چاله. مالكان عمده این زمین‌‌ها حاجى سید ابوطالب ماهوتچى و ورثه حاجى على محمد و ورثه سیدعلى ماهوتچى بودند. به‌‌جز این سه تن سایر اراضى خرده مالك است.

 علف چین و علفچركوه‌‌هاى اوین: چشمه آب خنك، شاه نشین، هفت داغونى (هفتاخانى(، كف او. نهر جوارین (به ضم جیم) از اوین مى‌‌گذرد و به قلعه ارمنى ونك و از آن‌‌جا به شمال عباس آباد و سپس به مغرب مسگر آباد مى‌‌رسد. اوین دو قنات دارد و چند آب انبار به نام‌‌هاى آب انبار حاجى حیدر، آب انبار شیخ جعفر، آب انبار امین حضور كه آقا على امین حضور ساخته است. امامزاده عزیز بن محسن بن موسى الكاظم و امامزاده طیب بن عماد بن موسى الكاظم(ع) در آن واقع است.

 باغ‌‌هاى اوین عبارت بود از: 1. باغ دره (باغزه) كه اكنون زندان اوین است. 2. باغ محمدآباد در شمال سعادت آباد، 3. باغ سراستخر كه جزو اراضى باغ دره بود و رضاشاه آن را به پسرش داده بود، 4. باغ جارچى باشى، 5. باغ امین حضور، 6. باغ بالا، 7. باغ آقا شیخ حسن محرر، امام جعفر خویى، 8. باغ وقفى، 9. لش عباس كه آب زیاد دارد. / همان مرجع، ص 140 ! اذون.

 در دوران جنگ جهانى دوم اراضى جنوبى اوین اردوگاه نظامى انگلیس شد، بدین ترتیب سربازان هندى آن دولت در آن‌‌جا اطراق مى‌‌كردند.

«در موقع اولتیماتوم روس شاگردان مدارس با عَلَم یا مرگ یا استقلال دور شهر گشتند، در این موقع هم دانشجویان در میدان بهارستان میتینگ دادند و الغاى نفت جنوب و انحلال بانك شاهنشاهى را مى‌‌خواستند… .» / خاطرات و خطرات، ص 465.

  «در نتیجه اتمام حجت (اولتیماتوم) روسیه در مورد مستر شوستر مستشار مالیه آمریكایى و اخراج او، تشنجى سخت به خود گرفت و نبرد عنیفى بین دموكرات و اعتدال در كار شد. عاقبت دموكرات‌‌ها مغلوب گردیدند و مستر شوستر از ایران رخت بربست و مجلس هم به سر آمد و ناصرالملك دیگر انتخابات را تجدید نكرد.» / تاریخ مختصر احزاب سیاسى، ج 2، ص 13.

 «شوستر چاره‌‌اى جز جا خالى كردن نداشت در دهه اول محرم 1310 ق. در همان روزهاى اول اعلان اولتیماتوم از تهران براى اروپا و آمریكا خارج شد…» / شرح زندگانى من، ج 2، ص 504.

 «روسیه انفصال شوستر و دیگر مستشاران را مى‌‌خواست و انگلستان هم از آن حمایت مى‌‌كرد…» / از سید ضیاء تا بختیار، ص 15.

 «تا آغاز جنگ جهانى اول، دو قدرت، گاه با هم و گاه جدا از هم در كار ایجاد اغتشاش و آشوب به هر نحو ممكن در ایران بودند تا هم امكان پا گرفتن حكومتى مستقل را از بین ببرند و هم شرایط را براى اعمال نفوذ دائمى خود مساعد نگه دارند. اولتیماتوم انگلستان به ایران و تهدید به پیاده كردن نیرو در جنوب كشور، به بهانه اغتشاشات جنوب كه خود باعث آن بودند، قتل صنیع‌‌الدوله كه در صدد كشیدن راه آهن و جلب نفوذ آلمان‌‌ها در ایران بود، نفوذ دادن محمدعلى شاه مخلوع در داخل خاك ایران… مخالفت با مستشاران آمریكایى و بلژیكى و ایجاد غائله مربوط به املاك شعاع‌‌السلطنه كه به اولتیماتوم روسیه انجامید…» / همان مرجع، ص 15.

 جعبه‌‌هاى انگور فروشان كه این روزها دیگر نمى‌‌بینیم، شكل خاصى داشت. از چوب نراد ساخته شده بود و شكل هرمى داشت، با ارتفاع تقریبى 80 سانتى متر و از چهار پایه ضخیم عمودى كه تخته‌‌هاى افقى آن‌‌ها را به هم متصل مى‌‌كرد تشكیل شده بود، به‌‌صورتى‌‌كه قاعده‌‌اش كوچك‌‌تر از دهانه گشادش بود.

 در آبادى‌‌هاى مرتفع شمیران مانند سولقان، آهار، شكراب، باغ گل، ایگل و… به سبب سرماى هوا، كشت انگور مرسوم نبود. انگور در آن مناطق نمى‌‌رسید و بیشتر غوره عسگرى به دست مى‌‌آمد و از آن آبادى‌‌ها، آلبالو و گیلاس نوبرانه به بازار تهران عرضه مى‌‌شد.

 پس از شرح اولین «انگورى» باید به «انگورى«هاى دیگر هم اشاره كنیم. اگر به نقشه‌‌هاى تهران قدیم و اسناد تاریخى آن زمان نظر افكنیم، چندین باغ و خیابان را با نام «انگورى» مى‌‌یابیم كه اینك به شرح آن‌‌ها مى‌‌پردازیم:

آهار

 1. باغ انگورى: در جنوب شرقى میدان كنونى محمدیه، زمانى كه هنوز میدان ساخته نشده بود و تنها محوطه براى انجام اعدام‌‌هاى دولتى بود، و خیابان مولوى هم احداث نشده بود و قسمت غربى‌‌اش به نام خیابان معیرالممالك و قسمت شرقى‌‌اش به صورت نامنظم به نام خیابان جلو قبرستان شهرت داشت، خیابانى از محوطه اعدام به جنوب كشیده شده بود با نام قاپوق. در ضلع شرقى این خیابان عمارت بزرگ و مفصل قوام‌‌الدوله در میان باغ طراحى شده وسیعى واقع بود و در جنوب و مجاور آن باغ، باغ دیگرى قرار داشت كه ضلع شمالى‌‌اش باغ قوام‌‌الدوله، ضلع غربى‌‌اش خیابان قاپوق و قسمتى از ضلع جنوبى‌‌اش عمارت اسكندرخان و بخشى از ضلع شرقى‌‌اش اراضى یخچال حاج باقر بود. این باغ را بدان سبب كه در آن انگور فروخته مى‌‌شد و پاتوق انگور فروش‌‌ها بود، انگورى و یا انگورفروشى مى‌‌گفتند. جعفر شهرى، از این باغ یاد كرده است، ولى در بیان نشانى آن دچار اشتباه شده و آن را در جنوب غربى میدان محمدیه معرفى نموده است. غیر از نقشه نجم‌‌الدوله دلیل دیگرى كه بر وجود باغ در شرق خیابان دلالت مى‌‌كند، وجود بنگاه انگورى در جنوب كوچه شهید موسوى در حال حاضر است كه بازمانده همان باغ است.

 جعفر شهرى، در صفحه 156 جلد یكم كتاب تاریخ اجتماعى تهران، مى‌‌نویسد:

 در جنوب غربى میدان محمدیه باغى بود به نام باغ انگورى كه روزها در آن معامله انگور انجام مى‌‌شد و شب‌‌ها پاتوق دزدان و راهزنان و امثال آن همراه با زنان بدكاره و مطرب‌‌ها بود و گاه قتل نیز به راحتى در آن‌‌جا رخ مى‌‌داد.»

 2. باغ انگورى دیگرى كه در گستره تهران بدان بر مى‌‌خوریم، در اراضى احتسابیه است كه حجت بلاغى، در كتاب خود تاریخ تهران بدان اشاره كرده است. احتسابیه از آبادى‌‌هاى كوچك حومه شمیران و نزدیك سوهانك بوده است و به استناد گفته اعتمادالسلطنه آن را اقبال‌‌السلطنه، وزیر قورخانه آباد كرده است، اما بعدها به مالكیت احتساب الملك درآمد و بدان سبب احتسابیه نام گرفت.

 این باغ جزو اراضى احتسابیه به شمار مى‌‌آید / تاریخ قسمت شمالى تهران، ص 21،نقل در جغرافیاى تاریخى شمیران، ص 146.

 «اهالى دارآباد چنان‌‌كه مى‌‌گفتند سابقاً در محلى دیگر كه محدود بود از شمال به خرگوش نو و از جنوب به ازگل و از شرق به باغ انگورى و سوهانك و از غرب به باقلى زار و فیروزكوه زندگى مى‌‌كردند…» / همان مرجع، ص 540.

 پس از توسعه یافتن شهر در حوالى سال 1309 ق. به خیابان ولى عصر ما بین خیابان سپه و خیابان جمهورى فعلى، خیابان انگورى گفته مى‌‌شد.

 3. باغ انگورى دیگرى هم در محل باغ فرمانفرما (كاخ مرمر سابق) در فاصله خیابان امام خمینى (سپه) تا جامى بود. سند ما، نقشه نجم‌‌الدوله به سال 1309 ق. است كه در آن نام قسمت شمالى خیابان ولى عصر كنونى، فاصله بین تقاطع ولى عصر و امام خمینى تا خیابان وزیرى فعلى كه به حدود اراضى وزیر مى‌‌رسید، به نام «خیابان باغ انگورى« درج شده است. نام این خیابان از وجود همین باغ حكایت مى‌‌كند. این باغ بزرگ مستطیل شكل همان اراضى باغ فرمانفرما است كه بعدها رضاخان آن را به خانه خود اختصاص داد و در دوران پهلوى به كاخ مرمر شهرت یافت.