باروتخانه يوسف آباد بر فراز تپه‏اى به گونه قلعه‏اى از خشت و آجر ساخته شده بود. اين بنا داراى ورودى مستقلى بوده و برج سه اشكوبه مدورى نظير بناهاى كلاه فرنگى داشته كه طبقه سومش بسيار كوچك و به كار ديده بانى مى‏آمده است و حصار كنگره دارى گرداگرد آن كشيده شده بود. »

 طرح باروتخانه تهران در كتاب «سفر به ايران» اثر اوژن فلاندن در چاپخانه «بسينه برژر» پاريس به چاپ رسيده است.

باروتخانه تهران

 اوژن فلاندن پسر سردار معروف ناپلئون بود كه به نقاشى علاقمند شد و بعدها جزو نقاشان مشهور فرانسه گرديد. او در سال 1844 م. هنگامى كه خرابه‏هاى شهر نينوا در بين‏النهرين كشف شد، از طرف دولت فرانسه مأمور شد كه ظرف مدت شش ماه از بناهاى نينوا تصاويرى تهيه كند. او غير از انجام اين مأموريت از بناهاى اصفهان و ديگر شهرهاى ايران و تهران نيز تابلوها و طرح‏هاى فراوانى پديد آورد. دولت فرانسه پس از بازگشت از سفر ايران به او مدال شواليه لژيون دونو اعطا كرد. آثار او هر چند به قصد تأمين منافع كشور متبوعش بوده ليكن در مبحث ايران‏شناسى مى‏تواند بسيار سودمند باشد.

 حال كه اين باروتخانه را شناختيد، بجاست مختصرى از تاريخچه باروتخانه در تهران در اين مجال اندك عرضه شود:

 باروت نياز اوليه در قورخانه و از ضروريات قشون به شمار مى‏رفت.

 محل باروت كوبى تهران در عصر قاجاريه چند بار تغيير كرد. اين تغييرات به جهت گسترش و توسعه فضاى مسكونى شهر از سويى و نياز به مكانى وسيع‏تر و بزرگ‏تر براى توليد بيشتر باروت از سوى ديگر بوده است.

 نخستين گام در ايجاد باروت كوبى جديد به منظور توليد بيش از شيوه سنتى معمول در ايران به روزگار فتحعلى شاه مى‏رسد، كه در برخورد با همسايگان نيرومند روسيه، انگلستان و عثمانى برداشته شد و آن هم توسط ميرزا بزرگ فراهانى و سپس فرزند برومندش ميرزا ابوالقاسم فراهانى وزير با كفايت عباس ميرزا نايب‏السلطنه انجام گرفت. در نهضت تجدد خواهى پديد آمده بدان روزگار كه بانيان آن اين پدر و پسر بودند، اقدامات فراوانى در تحصيل علوم و فنون جديد شد، كه از آن جمله است احداث باروت سازى در تبريز، در زمان ناصرالدين شاه و صدارت ميرزا تقى خان اميركبير، موج ديگرى از اصلاحات و آبادانى در كشور پديد آمد. در اين هنگام كارخانجات متعددى در تهران و ديگر نقاط كشور ايجاد شد. تأسيس باروتخانه و قورخانه نيز جزو همين اقدامات به شمار مى‏آيد.

 در نتيجه بررسى و پژوهش انجام يافته فعلاً با عنايت به اسناد در دسترس به خصوص نقشه‏هاى موجود تهران قديم فهرست باروت سازى‏هاى تهران را مى‏توان چنين برشمرد:

 1. باروت كوبى بازار تهران: اين باروت‏كوبى در كوچه غربى در چهار سوق كوچك بازار در چهار دكان تودرتو قرار داشت. اين مكان را بايد اولين باروت سازى تهران بدانيم، به احتمال فراوان بنيادش بايد به دوران پيش از قاجاريه و پايتختى تهران برسد. بعدها با توسعه فضاى مسكونى و تجارى در محله بازار باروت كوبى از اين مكان به محله سنگلج منتقل شد.

 2. باروت كوبى سنگلج: دومين محل باروت كوبى تهران گوشه شمال شرقى محله سنگلج در حوالى ارگ سلطنتى و ضلع شمالى حصار صفوى قرار داشت كه بعد از احداث قورخانه جديد داخل ارگ در گوشه جنوب غربى ميدان توپخانه به قورخانه قديم شهرت يافت، باروت كوبى سنگلج (= قورخانه قديم) در دوران سلطنت محمدرضا پهلوى جزو اراضى پارك شهر قرار گرفت. به روزگار محمدشاه اين محله را باروتخانه مى‏گفتند. اين بار هم با رسيدن موج توسعه خانه سازى به محله سنگلج اين باروت خانه هم تعطيل و به خارج شهر منتقل شد.

 3. باروت سازى يوسف آباد: اين باروت خانه در سال 1252 ق. در اراضى شمال تهران و خارج از حصار صفوى بنا شد، كه پس از احداث كارخانه باروت سازى مهران اين بنا به عنوان انبار باروت مورد استفاده قرار گرفت. اين باروت سازى همان بنايى است كه «اوژن فلاندن» تصويرش را كشيده است. هيچ نمى‏دانيم بر سر اراضى اين باروت خانه چه آمده است.

 4. باروت‏خانه مهران: جهانگير خان پسر سليمان خان و برادرزاده منوچهر خان گرجى (ارمنى) معتمدالدوله معروف به وزير صنايع كه باغى داشت، در خيابان علاءالدوله (فردوسى) در شمال سفارت انگليس به سال 1307 ق. وزير قورخانه شد. او در اين سمت كارخانه‏هاى باروت كوبى، كاغذ سازى، آسياب بخار و… خريدارى و احداث كرد.

 كارخانه باروت‏كوبى احداثى او در اراضى باغ مهران واقع در شمال تهران و در شرق ضرابخانه قرار داشت.

 در پايان اين مطلب بايد به ياد داشت كه درايران پيش از قاجاريه نيز باروت تهيه مى‏شد. ژنرال گاردان در اوايل سلطنت فتحعلى شاه مى‏نويسد:

 «باروتى هم كه در ايران تهيه مى‏شد ناقص بود زيرا مواد آن را با هم به طور صحيح تركيب نمى‏كردند…». / خاطرات، ص 66.

 و ژنرال تره زل آورده:

 «ساختن باروت در ايران معمول است و مى‏توان آن را تكميل نمود زيرا كه شوره ايران خوب و مقدار آن زياد است. » / يادداشت‏هاى ژنرال تره زل، ص 71.

 ميرزا صالح شيرازى در اوايل پادشاهى محمدشاه نوشته است:

 «بريبارى نام يكى از استادان باروت سازى ايتاليايى است. باروت خانه‏اى ساخته كه با چرخ آبى باروت مى‏كوبد…» / مجله يادگار، ش 7، ص 11.

 عبداله مستوفى هم درباره حاجى ميرزا آقاسى مى‏آورد:

 «خلاصه حاجى ميرزا آقاسى در ايام صدارتش… سيصد چهارصد توپ و شايد همين اندازه خمره باروت… تدارك ديد…» / شرح زندگانى من، ج 1، ص 65.

اوژن فلاندن

 فلاندن تصویرى از دروازه شمیران قدیم واقع در مدخل پامنار دارد. در این تصویر نشان داده مى‌‌شود كه مدخلى مستحكم در جلوى دروازه اصلى احداث كرده بودند و نیز قسمت‌‌هایى از باروى شاه طهماسب در این اثر نقاشى به روشنى نمایان است. فلاندن در سفر نامه‌‌اش به توپ مروارید و رسم بست نشستن مردم به جهت مصونیت از تعقیب و مجازات نیز اشاره‌‌اى دارد.

 اوژن ناپلئون فلاندن در 15 اوت 1803 متولد شد. محل تولد وى شهر ناپل است. پدر او سردار معروف ناپلئون اول بوده. اوژن قبل از هر چیز علاقه به نقاشى را از پدر به ارث مى‌‌برد. خود او در ابتدا بدون بهره‌‌گیرى از استاد، به نقاشى روى آورد. اولین تابلوهاى معروف اوژن فلاندن یك دختر جوان ناپلى (1835) و چند تابلو از مناظر شهر بروكسل است.

 سفر به ایران، در سال 1839 اوژن فلاندن همراه هنرمند معمارى به نام پاسكال كُست از طرف فرهنگستان هنرهاى فرانسه انتخاب مى‌‌گردد و به همراه یك هیئت سیاسى – كه هدف آن تشكیل و مطالعه امكانات برقرارى روابط تجارى سیاسى با ایران بوده – عازم ایران مى‌‌شود. هر چند هیئت سیاسى بدون موفقیت چندانى ایران را در ژوئن 1840 ترك مى‌‌كند، این دو هنرمند، در ایران مى‌‌مانند و طى دو سال با وجود دردسرهاى مالى فراوان، تا حد توان از مناطق باستانى ایران گذر كرده، آثار باستانى را مطالعه نموده و با دقت و هنرمندى از آن‌‌ها طرح تهیه مى‌‌كنند.

 حاصل این سفر یك مجموعه شش جلدى به نام سفر به ایران شامل تصاویر ایران باستان، توضیحات مربوط به این تصاویر و نیز تصاویر ایران مدرن (عصر قاجار) است. همچنین اوژن فلاندن شرح كامل سفر خود را با جزئیات در قالب یك سفرنامه منتشر مى‌‌كند. پس از بازگشت از سفر به ایران در سال 1842 این هنرمند مدال شوالیه لژیون دونور دریافت مى‌‌كند.

 در سال 1856 وى مجموعه‌‌اى دو جلدى به نام مشرق زمین را به چاپ مى‌‌رساند و در نمایشگاه نقاشى پاریس در 1857 دو اثر دیگر به نام‌‌هاى منظره‌‌اى از فتح طرابلس سوریه و داخل بازار تهران را به نمایش مى‌‌گذارد.

 سرانجام اوژن ناپلئون فلاندن به سال 1876 در پاریس بدرود حیات مى‌‌گوید. در كنار تابلوهاى هنرمندانه وى كه در موزه‌‌هاى مختلف فرانسه نگهدارى مى‌‌شود، طرح‌‌هایى كه او از آثار باستانى ایران و بین‌‌النهرین تهیه كرده، حتى تا به امروز منبع بسیار ارزشمندى براى استفاده محققان و علاقه‌‌مندان به معمارى است. / ماهنامه جهان كتاب، ص 6؛ فرهنگ جامع خاورشناسان.

 تابلوهاى نقاشى فلاندن از مناظر و ابنیه تهران بسیار با ارزش و گاهى تنها سند بازمانده از آن بنا مى‌‌باشد، نظیر نقاشى باروت‌‌خانه تهران كه تنها سند از قلعه باروت‌‌خانه دارالخلافه است.