امیرکبیر به اقدامات مؤثری در بهبود وضع بهداشت شهر تهران دست زد، از آن جمله: یکی آبله‌کوبی کودکان و دیگر توجه به امر جمع‌آوری زباله، دیوار کشیدن دور یخچال‌ها و سرپوشیده کردن نهرها بود که در ۱۲۶۷ق./۱۸۵۱م. محمود خان کلانتر مأمور آن گردید.( مرآة ‌البلدان، ج۲، ۱۰۵۰و۱۰۵۲و۱۰۵۶) مطالب روزنامه وقایع اتفاقیه در ۱۲۶۷ق. مشحون از پیدا شدن آگاهی‌های تازه درباره رابطه آلودگی آب و محیط زیست شهری با شیوع بیماری‌های واگیردار و کوشش برای رعایت بهداشت عمومی است (شم‌ ۱۴، مورخ ۷ رجب ۱۲۶۷).

خورشید خانم تهرانی خیاطی بود که با اعتماد امیرکبیر به تولید بخشی از لباس نظامیان پرداخت و با هدایت امیر کارگرانی در اختیار گرفت و کارش را توسعه داد و نخستین کارگاه تولیدی خیاطی زنانه را در تهران تشکیل داد. بدین ترتیب او نخستین زن تهرانی بود که در ترقی تولیدات ملی به رقابت با کالای فرنگی پرداخت و انصافا خوب از عهده کار بر آمد.

با شکست ایران از روسیه، روند انحطاط سیاسی- اقتصادی ایران که از مرگ شاه عباس آغاز شده بود، شدت بیشتری گرفت و دخالت دو دولت قدرتمند استعمارگر روس و انگلیس با شیب تند تری ادامه یافت. محمد میرزا پس از مرگ فتحعلی شاه با همت و تلاش قائم مقام فراهانی صدراعظم کاردان و وطن دوست به تخت پادشاهی نشست، دو دولت زورگو که قائم مقام را مخالف منافع خود دیدند با دسیسه و نیرنگ باعث قتل وی شدند، تا حاجی میرزا آقاسی ناآگاه و بی خرد به صدارت برسد. با صدارت وی در دوران محمد شاه مملکت نه تنها رشد و توسعه ای پیدا نکرد، بلکه در کلیه امور دچار عقب ماندگی شدید شد. آسیب دیدگی در اقتصاد بیمار و قشون وامانده که مورد علاقه استعمارگران بود، بیشتر از بقیه ابعاد جامعه رخ می نمایاند.

با مرگ محمد شاه به همت و تلاش فراوان میرزا تقی خان امیرکبیر، ناصرالدین شاه به پادشاهی رسید. امیر در بدو صدارت و اصلاحات کلیه امور کشور، به بازسازی اقتصاد و اصلاح قشون بیش از هر چیز توجه نشان داد.

«قشونی كه قبل از صدارت میرزاتقی ‌خان فراهانی (۱۲۶۴ تا ۱۲۶۷قمری) در ایران وجود داشت، ارتشی نبود كه بتواند به طور کامل منافع ملی پاسداری نماید. به همین علت میرزاتقی ‌خان، اصلاح در ارتش را امری ناگزیر دانست، زیرا معتقد بود كه ارتش روح كشور است و اگر مملكتی بخواهد نیرومند شود، باید ارتش كارآمدی داشته باشد. بیشتر وقت خود را صرف ارتش و موسسات لشكری می ‌نمود و در این باره، آنی غافل نمی ‌گشت. چنان‌ كه از نظر مراقبت كامل اغلب روزها صبح زود به سربازخانه‌ها می ‌رفت و اسلحه و مهمات سربازان و افسران را بازدید می ‌كرد و از حقوق آنها و اینكه آیا در موعد مقرر آن را دریافت كرده‌ اند یا نه، خبردار می ‌شد.»/ حسین مكی، زندگانی میرزاتقی‌ خان امیركبیر، ص۱۲۸

وضع قشون در دوره ناصری به دو بخش کاملا متفاوت تقسیم می شود. بخش نخست با صدارت امیرکبیر آغاز می گردد. در این زمان وی به موازات دیگر اصلاحات همه جانبه کشور، در قشون و امور نظام هم به اصلاحات ارزنده و بی سابقه ای دست زد که منبعث از کیاست ذاتی و آموخته های وی در دوران پیش از صدارت و نیز آگاهی هایی از سفر روسیه و عثمانی و دیگر منابع است. قشون ایران در این دوره به شکوفایی رسید و اگر معاندین، امیر را از میان نبرده بودند، از محصول نیک اندیشی و اصلاحات وی ملت ایران بسیار بهره مند می شدند.

اميركبير افسران اتريشی و آلماني را برای تربیت صاحب منصبان نظامي استخدام کرد و شعبه نظامي دارالفنون را هشت ماه زودتر از افتتاح رسمی آن به كار انداخت. جيره و مواجب و پوشاك سربازان به طور منظم پرداخت مي شد. لباس اونیفورم به سبك نظام اتريش براي سربازان از پارچه ايراني تهيه گرديد،‌ كارخانه‌هاي اسلحه ‌سازي در تهران، آذربايجان، ‌فارس، خراسان و اصفهان احداث شد. به تهیه كتابچه و رسالاتي در زمينه امور نظامي پرداخت. مواظب بود، تا اعطاي مناصب نظامي و ترفيع درجات با توجه به شايستگي‌هاي افراد صورت بگیرد. در نواحي مرزی و ناامن داخلی به احداث دژهاي نظامي همت گماشت. مريضخانه دولتي براي سپاهيان بنا کرد. جلوي بي نظمي و تجاوز و چپاول سربازان را گرفت. تفنگ‌هاي جديد و مرغوب از كشورهاي اروپايي خريداري کرد. عمارت و ميدان توپخانه در تهران به همت او ساخته و توپ هایی از قشون به نمایش گذاشته شد. تعداد مقام‌ها و مناصب نظامي به دقت معين گشت و رسم بخشيدن مناصب بي شغل را بر انداخت و سازمان لشكري در دفتری مخصوص ثبت مي شد. تعداد نفرات ارتش را از 92726 نفر به 137248 نفر رسانيد و بودجه نظام در زمان عزل اميركبير 1680000 تومان بود. نكته جالب اينكه براي ايلات هنگ‌هاي ثابت برقرار کرد و صاحب منصباني را فرستاد تا به آنها تعليمات جديد دهند./ فریدون آدمیت، امیرکبیر و ایران، تهران، خوارزمی، چاپ هفتم، 1362، صص300- 289.

امیر با شیوه های عملی و اعتماد به بخش خصوصی کشور، اقتصاد نیمه جان ایران را حیات بخشید. او از طریق توسعه و تجدید سازمان قشون و اصلاح جنبه‌هایی از مالیه حکومت و عایدات، تحولی شگرف را آفرید که اگر معاندان وی را از بین نبرده بودند، ایران بیش از آنچه ملت آلمان از بیسمارک بهره مند شد، از اقدامات و اصلاحات این بزرگمرد وطن خواه ثمر می دید.

«مهم ترین اقدامات اصلاحی امیر در امور نظامی عبارت بود از: 1. اصلاح هیات فرماندهی و تربیت صاحب‌ منصب؛ 2. استخدام خبرگان نظامی اروپایی؛ 3. تاسیس شعبه علوم نظامی دارالفنون تحت نظر افسر اتریشی بارون گومنز؛ 4. برقراری هنگ های ثابت برای ایلات؛ 5. برانداختن رسم بخشیدن مناصبِ بی‌شغل در سازمان نظامی؛6. بنای کارخانه‌ های اسلحه ‌سازی در تهران و برخی از ایالات؛7. تاسیس کارخانه مهمات ‌سازی در امیرآباد تهران؛ 8.الغای رسم کهن سیورسات؛ 9. متحدالشکل ‌کردن لباس نظام با اقتباس از اتریش. در ضمن دوختن تکمه شیر و خورشید نخستین‌ بار مرسوم شد. این تکمه‌ ها را نخست از انگلیس وارد می‌کردند، ولی بعدها در ایران ساختند و علاوه بر این مشخص گشت که لباس لشکر، خواه کلیجه و خواه شلوار، از اقمشۀ ایران دوخته شود. لباس نظام از شال چوخای مازندران و ماهوت ایرانی و دیگر پارچه ‌های وطنی تهیه می ‌گردید. کار زردوزی لباس صاحب ‌منصبان به خورشید خانم، یکی از بانوان تهرانی، واگذار شد و از آنجا که خوب از عهده آن برآمد، دولت مقرر كرد شاگردانی برای خود اختیار کند و تا مدت پنج‌ سال احدی با او در این کار مشارکت ننماید؛ یعنی این حرفه در انحصار او قرار گرفت./ آدمیت، صص302ــ289.

 امیر صنعت و فناوری را با به خدمت گرفتن ایرانی وارد حیطه دانش ایرانیان می کرد و با تقویت تولید کننده و صنعتگر بومی و اعتماد بخشیدن به آنها، اقتصاد بیمار ایران را سلامت و بهبودی می بخشید. وی به موازات اقدامات فراوان در کلیه امور اصلاحات بنیادینی را در صنعت ایجاد کرد، مثلا در سال 1267 قمری شش تن از صنعت کاران ایرانی را برای آموزش رشته های مختلف به روسیه و دو تن را به عثمانی فرستاد.

امیر در راه ترقی صنعت ملی از پشتیبانی، تشویق و مساعدت به اهل فن و هنر هیچ دریغ نورزید. هنرمندان و صنعت کاران ایرانی که هماره تشنه سیاستمداران صادق و وطن پرست هستند، نیز به این دعوت پاسخی نیکو دادند و مبادرت به تولید کالای مرغوب ملی در رقابت با امتعه فرنگی کردند. خورشیدخانم خیاط که نمونه ای از زر دوزی دورِ لباس نظامیان را که تا آن زمان از اتریش و عثمانی وارد می شد، ساخت. امیر آن زن هنرمند را تشویق کرد و پر و بال داد. فرمان داد شاگردان متعدد بگیرد و تا پنج سال نیز زردوزی لباس نظامی در انحصار او باشد. در روز جمعه یازدهم ربیع الثانی قمری «روزنامه وقایع اتفاقیه» از این واقعه چنین نوشت: «ضعیفه تهرانی زر دوزی دوره ملبوس صاحب منصب نظامی را به قاعده روم (عثمانی) دوخته و در کمال خوبی به عمل آورد که در این هفته به نظر اولیای دولت علیه رساند. به طوریست که مطلقا با کار اسلامبولی امتیاز داده نمی شود. اولیای دولت علیه حکومت فرمودند که شاگرد بسیار نگاهدارند و تا مدت پنج سال احدی در عمل او شراکت ننمایند».

به جای ظالمی شقی، نشسته عادلی تقی – که مؤمنان متقی‌، کنند افتخارها

امیر از اینکه او راعادلی تقی و میرزا آقاسی را ظالم شقی خواند، خوش نیامد. زیرا پیشتر حاجی میرزا آقاسی را مداحانه « قلب‌ گیتی، انسان کامل‌ و خواجه دو جهان» توصیف کرده بود.

امیر کبیر که مصلحت مردم ملاک صدارتش بود، مقرری شاعر تملق گو را که سودی برای کشور نداشت، قطع کرد. اعتضادالسلطنه وساطت کرد. امیر نمی پذیرفت تا آنکه دانست قاآنی بر زبان فرانسه مسلط است. بنابراین وی را مامور کرد، تا کتابی را در زمینه فلاحت (کشاورزی) از فرانسه به فارسی برگرداند و آنگاه مستحق دریافت مقرری شد، ولی شاعر درباری دست از عادت بر نداشت. با عزل امیر وی را «خصم خانگی‌ و اهرمن‌خو و بدگوهر» خواند.

 مرحوم بامداد راجع به عاقبت زندگى ایشان مى‌‌نویسد: «امیر قاسم خان در قمشه در حال مستى از پنجره‌‌اى به پایین افتاد و مرد.» / شرح حال رجال ایران، ج 3، ص 126.

 «جد مادرى اعلیحضرت شاهنشاه و جده من مهد علیا، مرحوم امیر قاسم خان پسر امیركبیر، سلیمان خان اعتضادالدوله كه همشیره زاده خاقان مغفور و داماد خاقان مغفور (فتحعلى شاه) بود، سال‌‌ها در این قصبه (قمشه) حكمرانى كرد… .» / خاطرات ظل السلطان، ج 1، ص 201.

 امیرآباد در جنگ جهانى دوم اردوگاه نظامى امریكا بود و اكنون جزو دانشگاه تهران است كه كوى دانشگاه خوانده مى‌‌شود و خوابگاه دانشجویان است. / فرهنگ جغرافیایى ایران، ج آبادى‌‌ها، ص 22.

 امیركبیر پس از آن‌‌كه به صدارت نشست به رسم وزراى قاجاریه هم‌‌چنان‌‌كه قبل از او حاجى میرزا آقاسى قریه عباس‌‌آباد را ساخت و بعدها نظام الملك نظام‌‌آباد را و میرزا یوسف مستوفى الممالك، یوسف‌‌آباد را دایر ساختند، عمارت و باغ و آبادى امیرآباد را احداث نمود. در مراسلات او به شاه از امیرآباد یاد شده، از آن جمله است، «.. بعد به امیرآباد رفته تا شام مشغول تحریرات و جواب و سؤال سلیمان خان بودم.»

 محمد تقى خان لسان الملك سپهر در ناسخ التواریخ مى‌‌نویسد: «روز سه شنبه هفدهم ذیقعده 1268 ق. [1269] ناصرالدین شاه با جمعى از همراهان به امیرآباد عزیمت نموده است.»

 تا پیش از جنگ جهانى دوم در اراضى امیرآباد گندم و جو كاشت مى‌‌شد و بخشى از آن به توتستان اختصاص داشت و میان باغ و قلعه بالا با قلعه پایین خیابانى شرقى غربى وجود داشت و آسیابى در جنوب امیرآباد و در نزدیكى آسیاب، قهوه‌‌خانه [اى] قرار داشت كه استراحتگاه مسافران فرحزاد بود. امیرآباد از اواخر سال 1320 تا آذر ماه 1324 خ. در دست نظامیان امریكایى بود. در این مدت امریكاییان تعدادى بنا از قبیل سینما، استراحتگاه، تعمیرگاه و كارخانه برق و كارخانه یخ سازى ساختند.

 امیرآباد در سال 1324 خ. تحویل دانشگاه تهران گردید و «كوى دانشگاه« خوانده شد. قسمت هایى از امیرآباد را محمدرضا شاه به دانشگاه تهران بخشید. روز 24 اسفند ماه 1328 خ. كلنگ ساختمان خوابگاه را اشرف پهلوى به زمین زد و در یكشنبه هشتم بهمن 1329 خ. افتتاح شد. / جغرافیاى تاریخى شمیران، ج 1، ص 112.

 در دوره ناصرى قورخانه‌‌اى در كنار روستاى امیرآباد ساختند كه گویا همان قزل قلعه در جنوب شرقى امیرآباد بود (اكنون میدان تره بار است). / ناسخ التواریخ، ج 3؛ تاریخ قاجاریه، ص 701.

 در گذشته در قسمت شمالى این دهكده میدان تیراندازى واقع بود و هنگ سوار جمشیدیه در آن‌‌جا تمرین تیراندازى مى‌‌كردند.

 در گذشته امیرآباد داراى قناتى بوده است و در اراضى آن كشاورزى مى‌‌شد و گندم و جو كشت مى‌‌گردید و نیز داراى استخرى جهت ذخیره آب و آبیارى و در كنارش قهوه خانه‌‌اى بوده است.

 «قنات امیرآباد داراى چهار سنگ آب است كه از یك فرسخى شهر تهران از شمال غربى وارد مى‌‌شود.» / تاریخ عمومى تهران، ص 232.

 امیر در این قریه باغ و عمارتى معتبر احداث كرد و به واسطه آب و هواى مطبوع‌‌تر نسبت به تهران اغلب براى استراحت به آن‌‌جا مى‌‌رفت.

 به‌‌طورى‌‌كه روزنامه وقایع اتفاقیه نوشته است در سال 1268 ق. دو نمونه از پنبه امریكایى را براى آزمایش در اراضى این قریه كشت كرده‌‌اند:

 «در باب پنبه ینگى دنیا كه در اول بهار حسب الامر اولیاى دولت قاهره به امرا و اعیان و صاحبان املاك داده شد كه بكارند و به عمل بیاورند از جمله به مقرب الخاقان عیسى‌‌خان بیگلربیگى دارالخلافه طهران داده شده بود. از قرارى كه مقرب الخاقان مشارالیه در این هفته به مباشرین روزنامه اعلام كرده بود تخم پنبه مزبور را به حاجى جعفرخان معمار امیرآباد داده و مشارالیه در امیرآباد كاشته و به عمل آورده است. چون تخم پنبه دو جور بود یكى سبز و یكى سفید هر یك را علیحده كاشته است حالا كه به عمل آمده هر یك بته او قریب چهار پنج سیبه جوزق بسته است و تا چند روز دیگر پنبه نمایان خواهد شد. آن تخم كه سبز بوده بارورتر از تخم سفید است. / روزنامه وقایع اتفاقیه، ش 85.

 ناصرالدین شاه به سبب نزدیكى این قریه گاهى براى تفرج به آن‌‌جا مى‌‌رفت و ساعت‌‌هایى در آن‌‌جا مى‌‌گذرانید. حتى در مسافرت‌‌هایى كه به نواحى غرب كشور مى‌‌كرد، اولین اردو را در این قریه برپا مى‌‌كرد. لسان الملك سپهر درباره یكى از این سفرها چنین مى‌‌نویسد:

 «… شهریار تاجدار روز سه شنبه 17 ذیقعده [1269 ق] از دارالخلافه خیمه بیرون زده و جناب اشرف صدر اعظم و گروهى از شاهزادگان و بزرگان و قواد سپاه و اعیان درگاه و توپخانه و زنبوركخانه و سپاه سوار و پیاده به ملازمت ركاب در قریه امیرآباد فرود شدند.» / ناسخ التواریخ، ج 3، ص 1210.

 ناصرالدین شاه بعضى اوقات نیر براى اقامت چند روزه به این قریه مى‌‌رفت. روزنامه وقایع اتفاقیه در اشاره به یكى از این اقامت‌‌ها مى‌‌نویسد:

 نظر به خوبى هواى امیرآباد و صفاى آنجا دراین اوقاف اعلیحضرت پادشاهى عزیمت فرمودند كه چند روز را آنجا تفرج فرمایند و روز پنجشنبه بیست و دوم این ماه تشریف‌‌فرماى آنجا گردید. دو شب در آنجا توقف فرموده و در شام روز یكشنبه به مقر سلطنت عظمى مراجعت فرمودند. / روزنامه وقایع اتفاقیه، ص 29 صفر 1270ق. نقل در تهران به روایت تاریخ، ص 693.