س – تهران نامه https://tehrannameh.com دانشنامه تاریخی جغرافیایی تهران به کوشش داریوش شهبازی Fri, 08 Aug 2025 06:45:44 +0000 fa-IR hourly 1 https://wordpress.org/?v=7.1.3 https://tehrannameh.com/wp-content/uploads/2024/10/cropped-logo2-32x32.png س – تهران نامه https://tehrannameh.com 32 32 ساختمان بی‌سیم قصر یا بی‌سیم پهلوی https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%a8%db%8c%d8%b3%db%8c%d9%85-%d9%82%d8%b5%d8%b1-%db%8c%d8%a7-%d8%a8%db%8c%d8%b3%db%8c%d9%85-%d9%be%d9%87%d9%84%d9%88%db%8c/ https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%a8%db%8c%d8%b3%db%8c%d9%85-%d9%82%d8%b5%d8%b1-%db%8c%d8%a7-%d8%a8%db%8c%d8%b3%db%8c%d9%85-%d9%be%d9%87%d9%84%d9%88%db%8c/#respond Mon, 10 May 2021 20:54:34 +0000 http://tehrannameh.com/list/uncategorized/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%a8%db%8c%d8%b3%db%8c%d9%85-%d9%82%d8%b5%d8%b1-%db%8c%d8%a7-%d8%a8%db%8c%d8%b3%db%8c%d9%85-%d9%be%d9%87%d9%84%d9%88%db%8c/ ساختمان بی‌سیم قصر یا بی‌سیم پهلوی – ‌ساختمان بی‌سیم قصر قاجار و بعدها بی‌سیم پهلوی‌، واقع در تهران، خیابان شریعتی نرسیده به سیدخندان مقابل خیابان شهید قندی، بین ساختمان‌های وزارت پست و تلگراف و تلفن و ساختمان مخابرات ایران قرار گرفته است. مساحت کل زمین مجموعه دویست و یازده هزار متر و مساحت بنا هزار و سیصدو سی و چهار متر مربع است. عمارت بی‌سیم قصر یا کلاه فرنگی ازجمله بناهای واقع در اراضی قصرقاجار است‌. ساخت بنا در سال هزار و سیصد و سه خورشیدی به اتمام رسید و در سوم اسفند ۱۳۰۶ به طور رسمی افتتاح شد.

عمارت کلاه‌فرنگی به نوع خاصی از معماری گفته می‌شود که در اشکال مختلف ساخته شود. در لغت‌نامۀ دهخدا، در مورد کلاه‌فرنگی آمده است: عمارتی که در میان عرصه سازند. بناء در میان عرصه با گنبدی شبه مخروط. اطاقکی مسقف که در وسط کاخ‌ها و باغ‌ها برای استراحت یا در میدان‌ها برای فروش روزنامه و اغذیه سازند‌. ساختمان گنبد دار کلاه فرنگی اگرچه به عنوان اولین ایستگاه فرستنده و ساختمان رادیو شهرت دارد، اما در واقع باید گفت که این بنا در زمره اولین ساختمان‌های مخابراتی بی‌‌سیم کشور هم به حساب می‌آید. معمار این بنا به احتمال، ابراهیم معمارباشی بوده است. این بنای تاریخی، تبدیل به دفتر کار وزیر ارتباطات شد. در سال ۱۳۱۶ ش. وزارت پست و تلگراف و تلفن زمینه ایجاد مرکز رادیو را در کشور فراهم کرد. در سال ۱۳۱۸ یک دستگاه دو کیلو واتی موج متوسط و یک دستگاه ۲۵ کیلو واتی موج کوتاه برای رادیو خریداری ‌شد. به این ترتیب، دستگاه رادیو با عنوان «پخش صدا» در روز چهارم اردیبهشت ۱۳۱۹، ضمن مراسمی رسمی در مدرسه دارالفنون، با سخنرانی دکتر احمد متین دفتری و در حضور ولیعهد رضاخان افتتاح ‌شد. در پاییز ۱۳۱۹ برای اداره بهتر رادیو، اداره کل انتشارات و تبلیغات شکل می‌گیرد و مدیریت آن به دکتر عیسی صدیق اعلم از استادان دانشگاه تهران واگذار ‌شد.از آنجا که در آن سال‌ها عمارت کلاه فرنگی خارج از شهر تهران واقع بود، کارکنان رادیو جز محدودیت جا با مشکل رفت و آمد هم مواجه بودند. آنها مجبور می‌شدند که مسافتی طولانی را با درشکه یا حتی پیاده طی کنند. عمارت بی‌سیم که در سال ۱۳۷۹ به ثبت ملی رسید.

 

]]> https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%a8%db%8c%d8%b3%db%8c%d9%85-%d9%82%d8%b5%d8%b1-%db%8c%d8%a7-%d8%a8%db%8c%d8%b3%db%8c%d9%85-%d9%be%d9%87%d9%84%d9%88%db%8c/feed/ 0 ساختمان حرم سرا https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%ad%d8%b1%d9%85-%d8%b3%d8%b1%d8%a7/ https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%ad%d8%b1%d9%85-%d8%b3%d8%b1%d8%a7/#respond Sun, 20 Apr 2025 07:37:55 +0000 https://tehrannameh.com/?post_type=list&p=7266 ساختمان حرم سرا- جیمز بیلی فریزر که در اواخر زمان فتحعلی‌شاه کاخ‌های سلطنتی را دیده، از باغی سخن می‌گوید که به سبک خارجی آرایش شده بوده است. این نوع گرایش‌ها بدون شک اولین نشانه‌های التقاط سبک‌ها در معماری و باغ‌سازی به شمار می‌روند.( فریزر، ج۱، ص۱۴۰، ۱۳۶۴ش.) لطافت طبع همراه با روحیه آسایش‌طلبی در پرداخت معمارانه خانه‌های آن دوران نیز حاکم بود. گاسپار دروویل در سفرنامه خویش درباره خانه‌های اعیانی زمان فتحعلی‌شاه آورده است که در شهرها خانه‌ها با دیوارهای بالنسبه بلندی محصور شده‌اند، چنان‌که نمای آن‌ها کاملاً مخفی می‌ماند. ساختمان‌ها همیشه دور از کوچه‌ها و در انتهای حیاط‌های بزرگی بنا می‌شوند. خانه‌ها به اسلوب زیبایی ساخته شده‌اند و تقسیم‌بندی قسمت‌های مختلف آن تا اندازه‌ای منظم است. خانه‌ها دارای اتاق‌های متعدد است و در تالار وسیعی که به دیوان‌خانه معروف است، صاحب خانه هر روز مراجعان را می‌پذیرد. دیوان‌خانه میان یک حیاط و یک باغ و غالباً میان دو باغ قرار دارد. در هر دو سمت پنجره‌های بزرگی که بلندی آن به سقف می‌رسد، وجود دارد که هنرمندانه از قطعات کوچک چوب به اشکال تزیینی ساخته شده است. نجبا و ثروتمندان این پنجره‌ها را با شیشه‌های الوان تزیین می‌کنند، اما مردمان عادی معمولاً از کاغذ روغنی (که از نفوذ هوای سرد جلوگیری می‌کند) استفاده می‌نمایند. ایرانی‌ها به آب علاقه بسیاری دارند و از این‌رو کمتر خانه‌ای می‌توان یافت که جلو پنجره‌هایش حوض بزرگی از مرمر سفید یا سنگ رخام نباشد. در وسط این حوض‌ها فواره‌های بسیار زیبایی وجود دارد. خانه‌ها شامل قسمت‌های دیگری نیز هست و آن اتاق‌هایی است که با سقف‌های کم و بیش بلند به صورت منظمی در طبقه بالا بنا شده و نام آن بالاخانه است. در این خانه‌ها زیرزمین‌هایی با سقف‌هایی به شکل طاق وجود دارد که اتاق‌های بالا را از آسیب رطوبت محفوظ می‌دارد و در آن‌جا هیزم و وسایل ییلاقی را نگاهداری می‌نمایند. در حیاط چندین بنای جنبی نیز به چشم می‌خورد. در یک طرف اتاق‌هایی برای غریبه‌های متوسط الحال و درویشان در نظر گرفته شده، و در سمت دیگر طویله و انبارهای کاه و جو و لانه برای سگ‌های شکاری ساخته شده است. ساختمان حرم‌سراها معمولاً شبیه دیوان‌خانه، منتها با وسعت بیش‌تر و اتاق‌های بیشتری است. در این قسمت نیز چندین بنای کوچک وجود دارد که از ساختمان اصلی مجزا ست. آشپزخانه‌ها، حمام‌ها و جز این‌ها در این قسمت واقع‌اند. تالار بزرگ حرم‌سراها اختصاص به رئیس خانواده دارد و در آن غذا می‌خورد و غالباً می‌خـوابد و ضمناً محـل تجمع همه زن‌هایـش نیـز هست.(دروویل، ج۱، ص۷۲-۷۴، ۱۳۶۷ش.)

]]> https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%ad%d8%b1%d9%85-%d8%b3%d8%b1%d8%a7/feed/ 0 ساختمان سازی https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d8%b2%db%8c/ https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d8%b2%db%8c/#respond Mon, 07 Jul 2025 15:07:54 +0000 https://tehrannameh.com/?post_type=list&p=7994 ساختمان سازی
در دوره مظفری از ساختمان‌سازی‌ها و اقدامات بزرگ شهری نظیر آنچه در دوره ناصری درباره نوسازی در حوزه اطراف ارگ صورت گرفت، خبری نبود. تنها کار عمرانی مهمی که به خرج دولت در داخل شهر سراغ داریم، تسطیح و سنگ‌فرش کردن برخی از معابر تهران است که در ۱۳۱۶ق. مقارن سفر شاه به اروپا صورت گرفت.

]]> https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d8%b2%db%8c/feed/ 0 ساختمان سازی با شیوه فرنگی https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d8%b2%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d8%b4%db%8c%d9%88%d9%87-%d9%81%d8%b1%d9%86%da%af%db%8c/ https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d8%b2%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d8%b4%db%8c%d9%88%d9%87-%d9%81%d8%b1%d9%86%da%af%db%8c/#respond Mon, 24 Mar 2025 16:40:46 +0000 https://tehrannameh.com/?post_type=list&p=6779 ساختمان سازی با شیوه فرنگی
با تاسیس دارالفنون و آمدن معلمان اروپایی صنعت ساختمان سازی هم تغییر کرد. فنون مهندسی در دارالفنون آموزش داده می‌شد. بنابراین ساختمان‌سازی تحت تأثیر قرار گرفت. ساختمان دارالفنون پس از ساختمان سفارت انگلیس نخستین ساختمانی بود که براساس طرح و نقشه‌ای با روش اروپایی ساخته شد. میرزا رضا مهندس‌باشی، طراح این بنا، یکی از محصلانی بود که در دوران فتحعلی‌شاه قاجار برای آموختن فنون مهندسی نظام و قلعه‌سازی به انگلستان فرستاده شده، و در مدرسه نظامی ولوویچ تحصیل کرده بود. از ۷ استادی که به هنگام گشایش دارالفنون در آن به تدریس پرداختند، ۴ تن در زمینه‌های مختلف علوم نظامی، و یک تن در معدن‌شناسی تخصص داشتند. بنابراین علومی که تدریس می‌شد، با هندسه، نقشه‌برداری، نقشه‌کشی و نحوه طراحی برخی از تأسیسات و بناهای نظامی ارتباط داشت و این استادان خود با فنون مهندسی و ساختمان‌سازی آشنایی داشتند. این متخصصان نه تنها به طرق گوناگون مشاور طراحی و ساخت بناهای جدید بودند، بلکه با آموزش دادن دانش‌آموزان ایرانی فنون و روش‌های اروپایی را در ساختمان‌سازی اشاعه دادند. از میان اندک مهندسان ایرانی در دوره قاجار، میرزا مهدی‌خان ممتحن‌الدوله شقاقی، نخستین کس از دانشجویان ایرانی بود که در فرانسه، در رشته راه و پل‌سازی و معماری دیپلم مهندسی گرفت. در ۱۲۸۹ق حسنعلی خان گروسی، وزیر فوائد عامه از طرف میرزا حسین خان سپهسالار صدراعظم به او دستور داد که نقشه‌های ساختمانی وزارتخانه‌های جدیدی را که قرار بود دور میدان ارگ ساخته شود، ترسیم کند. این نقشه‌ها شامل طرح طبقات فوقانی و تحتانی و نمای ساختمان‌ها بود و ۳ نفر از مهندسان فرنگی مقیم پایتخت: پیرسن، طراح و آرشیتکت سفارت انگلیس؛ کاستگر، مهندس اتریشی که سال‌ها در خدمت دولت ایران بود؛ و بهلر، مهندس فرانسوی و مستشار مهندسی نظام، در این طراحی‌ها با آنان مشورت شد.(شقاقی، خاطرات، ج۱، ص۸۱و239و241 ۱۳۶۲ش.)

]]> https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d8%b2%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d8%b4%db%8c%d9%88%d9%87-%d9%81%d8%b1%d9%86%da%af%db%8c/feed/ 0 ساختمان سازی در دوره سلطنت محمدرضاشاه https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d8%b2%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%b3%d9%84%d8%b7%d9%86%d8%aa-%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af%d8%b1%d8%b6%d8%a7%d8%b4%d8%a7%d9%87/ https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d8%b2%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%b3%d9%84%d8%b7%d9%86%d8%aa-%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af%d8%b1%d8%b6%d8%a7%d8%b4%d8%a7%d9%87/#respond Mon, 07 Jul 2025 15:08:31 +0000 https://tehrannameh.com/?post_type=list&p=7996 ساختمان سازی در دوره سلطنت محمدرضاشاه
براساس گزارش عملیات شهرداری در ۱۳۲۴ش.، در سال‌های ۱۳۱۹ تا ۱۳۲۴ش، ۱۵ هزار ساختمان نو در تهران ساخته شد. بیشتر توسعه‌های شهری صورت گرفته در شهر تهران تا ۱۳۵۰ش از تبعات این اقدام بود.
روند رشد جمعیت تهران را تسریع نمود و زمین بیشتری برای برآورده ساختن نیاز مسکن به کار گرفته شد. اسکان آذربایجانی‌های مهاجر، محلات ترک‌نشینی را در اطراف راه‌آهن و امیریه به وجود آورد. اولین رشد ناپیوسته و برنامه‌ریزی شده در زمان قوام‌السلطنه در ۱۳۲۵ش توسط بانک رهنی در اراضی تقسیم شده سلیمانیه، در جاده دوشان تپه به وجود آمد و هم‌زمان با آن گروهی از مهاجران با اشغال اراضی شمال چهارصد دستگاه، دست به ساختن اولین مفت‌آباد یا زورآباد در حومه تهران زدند. در پی آن محلات بسیاری با تفکیک و واگذاری اراضی بزرگ با قسط‌های درازمدت بانکی شکل گرفت. از جمله آن‌ها ست: نازی‌آباد با طرحی از آلمانی‌ها شامل ۸۰۰، ۲ قطعه شهری در جنوب تهران، و نارمک با ۰۰۰، ۸ قطعه شهری طراحی شده در شمال شرقی تهران (۱۳۳۳ش). نازی‌آباد در ۱۳۴۰ش توسعه یافت. تملک کلیه اراضی موات شهر به مساحت تقریبی ۱۵ میلیون مترمربع به موجب قانون ثبت اراضی موات شهر تهران مصوب ۱۳۳۱ش، سرمایه‌ای کلان برای دولت فراهم آورد. با این سرمایه دولت و شرکت‌های ساختمانی با بهره‌مندی از تسهیلات بانک‌های ساختمانی و تقسیم و واگذاری مناطقی نظیر اراضی دره‌ قشلاق، گیشا، تهران‌پارس، شهر‌آرا، یوسف‌آباد، دولت‌آباد، خزانه نهم، مشیریه، امیرآباد، دریان‌نو، زیباشهر، شهرک غرب، تهران ویلا، افسریه، نارمک، تهران‌نو، فرح‌آباد، نیروی هوایی، مجیدیه و وحیدیه، عباس‌آباد، سلطنت‌آباد، دروس و ضرابخانه، ولنجک و قسمت‌های مهمی از شمیرانات، دست به سودآورترین فعالیت اقتصادی در سال‌های ۱۳۳۲-۱۳۵۷ش زدند.
با افتتاح فرودگاه بین‌المللی مهرآباد در ۱۳۳۷ش تنها در مدت دو سال، توسعه سرمایه‌گذاری خارجی نیز در تهران به اندازه‌ای بود که شمار بانک‌های خارجی تأسیس شده به رقم ۱۴ رسید. حمایت دولت از سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و تورم سرمایه در پایتخت و روی آوردن سرمایه به شهرهای بزرگ که بخش مهمی از آن به تبع تقسیم اراضی کشاورزی میان کشاورزان و ملی شدن جنگل‌ها و مراتع در ۱۳۴۲ش و گرایش سرمایه ملاکان سابق به ساخت و سازهای شهری رخ داد، به سرعت شکل پایتخت را تغییر داد. البته راه‌اندازی سد کرج و انتقال آب آن به تهران در ۱۳۴۰ش رشد و تغییر شکل شهری را تسریع کرده بود.
نهادهای جدید علمی و دانشگاه‌های متعدد چون دانشگاه ملی (۱۳۳۹ش)، علم و صنعت (۱۳۵۱ش)، پلی تکنیک، دانشگاه صنعتی آریامهر (۱۳۴۴ش)، فارابی (۱۳۵۳ش) و دانشگاه آزاد (۱۳۵۳ش) تأسیس شد. ساختمان‌های جدیدی که برای وزارتخانه‌ها، واردات، شرکت‌های بیمه و شرکت‌های بزرگ خارجی و داخلی ساخته شد، تحولی چشمگیر در صنعت ساختمان‌سازی در محور مرکزی شهر پدید آورد. ایجاد و توسعه تأسیسات نظامی در محل‌های مخصوص چون دوشان‌تپه، سلطنت‌آباد، عشرت‌آباد، ایرانشهر، باغشاه و قلعه مرغی، حتی احداث آپارتمان‌های سازمانی که به سبب مقیاس وسیع آن، تأثیر بسیاری بر سیما، هویت و منظر شهر تهران باقی گذارد، قابل توجه است. همچنین احداث پارک‌هایی مثل پارک شهر (۱۳۲۹ش)، پارک جنگلی ساعی (۱۳۴۳ش)، پارک لاله (۱۳۴۴ش)، پارک چیتگر (۱۳۴۵ش)، پارک قیطریه (۱۳۴۹ش)، پارک خزانه و پارک ملت (۱۳۵۴ش)؛ ساخت بسیاری مساجد، کلیسا‌ها، سفارتخانه‌ها، موزه‌ها و فرهنگ‌سرا‌هایی چون موزه هنر‌های معاصر (۱۳۵۵ش)، موزه فرش؛ و مؤسسات تفریحی و فرهنگی مثل تئاتر شهر، باغ وحش تهران، شهربازی، رستوران‌های متعدد، مجموعه ورزشی شاهنشاهی، هتل‌های معتبر، نمایشگاه بین‌المللی تهران (۱۳۵۴ش)، باشگاه بولینگ، قصر یخ، کاخ‌های جوانان، استادیوم ‌ورزشی آزادی (۱۳۵۲ش) و اولین تلویزیون بخش خصوصی (۱۳۳۷ش)، افتتاح تلویزیون ملی ایران (۱۳۴۵ش)؛ و احداث برج‌های متعدد مسکونی نقش مهمی در تقویت محور مرکزی و سازمان فضایی شهر تهران ایفا کرد.
رشد پراکنده و پرشتاب شهر و اولویت یافتن امر عبور و مرور و پایه قرارگرفتن خیابان‌کشی به عنوان اساس اسکان شهری که در آن دوره رخ داد، تأثیری بسیار در ایجاد بلوک‌های شهری با الگوی شطرنجی و چگونگی شکل و سیمای شهر گذارد. در این دوره رشد شهری که براساس این تکه‌های شطرنجی و پراکنده صورت گرفت، نه تنها استخوان‌بندی طرح فرمال رضاشاهی را دنبال نکرد، بلکه هیچ طرح دیگری را نیز جانشین آن نساخت.
در ۱۳۴۴ش زمانی که مسئولان شهر تهران لین و دیویس را به عنوان مشاور برای طراحی اراضی عباس‌آباد و ویکتور گروئن را برای طرح جامع شهری استخدام کردند، شهر تهران به مساحتی بالغ بر ۲۰۰ کمـ‌ ۲ رسیده بود. طرح جامع تهران دو محدوده ۵ ساله و ۲۵ ساله را با مساحت ۱۸۰ کمـ ۲، بـرای رشد شهر مشخص کرد؛
اما شتاب توسعه و اسکان شهري به اندازه‌اي بود که تا ۱۳۵۱ش محدوده ۲۵ ساله تهران نيز پر شد. براساس اين طرح تهران داراي ۲۲ منطقه شهري بود. تغيير سيماي شهر تهران در اين دوره ثمره رشد سريع بافت شهري در اراضي باير، آباديهاي حومه تهران و اراضي کشاورزي، همچنين احداث ساختمانهاي اداري و فرهنگي و مجتمعهاي سازماني در مقياس وسيع و نيز معابر شهري و بزرگراههايي بود که در طرح جامع تهران (۱۳۴۷ش/۱۹۶۸م) پيش‌بيني شده بود.
بزرگراه‌هایی که در طرح کلان شهری سال ۱۳۴۷ش تعریف شده بود، شهر را از شمال و جنوب، و شرق و غرب به هم می‌دوخت. بسیاری از مؤسسات و مراکزی که پیش از این گفته شد، دانه‌های شهری درشت و معتبری بودند که در محدوده بزرگراه‌های پارک وی، خیابان پهلوی، بزرگراه شاهنشاهی، آیزنهاور، ۴۵ متری سیدخندان، جاده قدیم شمیران، جاده مخصوص کرج؛ و در مراحل بعدی، اتوبان نواب، امتداد ۴۵ متری سیدخندان، آزادراه تهران کرج، بزرگراه‌های افسریه، طرشت و بهشت زهرا قرار داشتند. این ساختار را خیابان‌های مهم دیگری در نواحی مرکزی شهر تقویت می‌کرد که از جمله می‌توان به محور‌های تخت جمشید، تخت طاووس، عباس‌آباد، کریم‌خان زند، نیروی هوایی، نظام‌آباد و ادامه بلوار الیزابت اشاره کرد. بافت‌های شطرنجی و شبکه‌هایی که بیش‌تر آن‌ها بدون رعایت درجه‌بندی‌های اساسی و بدون تعریف ساختار شهری منتسب برای هر محله طراحی شده بودند، به تدریج از ۱۳۵۰ش/۱۹۷۱م صاحب بلوک‌های بلندمرتبه شدند. ساختمان‌های اطراف میدان ونک نظیر پارک دوپرنس، ایران سکنا، اسکان، سامان، آـ اس ـ پ، شهرک غرب و مجموعه‌های لاله، نهد، دوما و آتی‌ساز، اراضی شمال فرودگاه و شهرک‌های اکباتان، آپادانا، و شهرک لویزان از آن جمله‌اند.
آغاز شیوع پدیده حاشیه‌نشینی در حومه شهر تهران و کناره برخی از مسیل‌های درون شهری درست زمانی رخ داد که برج‌های مسکونی در حاشیه محور مرکزی شهر ساخته شد. مهاجران با خرید یا اشغال قطعه زمین‌هایی کوچک و رشد تدریجی، واحد‌های همسایگی محدود، اما پراکنده‌ای را در حاشیه محورهای ارتباطی خارج شهری چون جاده کرج، جاده خراسان، جاده دماوند و جاده ساوه به وجود آوردند و به مرور با مطالبه خدمات و تجهیزات و امکانات شهری، اسباب اسکان دائم خود را در این مناطق (که اکنون شهرک‌هاي اقماري تهران را تشکيل داده‌اند) فراهم کردند؛ از جمله می‌توان به شهرستان کرج و حومه آن، حوزه خاک سفید و اسلام‌شهر اشاره کرد. مطالبات این قشر محروم در سال‌های بعد و به خصوص در آغاز دوره انقلاب در تثبیت اسکان حاشیه‌ای و تغییر حدود و شکل شهر تهران بسیار مؤثر واقع گردید.

]]> https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d8%b2%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%b3%d9%84%d8%b7%d9%86%d8%aa-%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af%d8%b1%d8%b6%d8%a7%d8%b4%d8%a7%d9%87/feed/ 0 ساختمانهای مهم اداری عصر رضاشاهی https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%85%d9%87%d9%85-%d8%a7%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%b9%d8%b5%d8%b1-%d8%b1%d8%b6%d8%a7%d8%b4%d8%a7%d9%87%db%8c/ https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%85%d9%87%d9%85-%d8%a7%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%b9%d8%b5%d8%b1-%d8%b1%d8%b6%d8%a7%d8%b4%d8%a7%d9%87%db%8c/#respond Fri, 08 Aug 2025 06:45:44 +0000 https://tehrannameh.com/?post_type=list&p=8663 محوطه میدان مشق در ۱۳۰۰ش، به عنوان مکان استقرار مرکز اداری و حکومتی پایتخت انتخاب شد. در اولین سال‌های حکومت جدید، هم‌زمان با احداث سردری با شکوه در جبهه جنوبی میدان مشق، بخشی از آن محل نخستین پارک عمومی شهر به نام باغ ملی شد و به همین مناسبت آن سر در را نیز به نام سر در باغ ملی خواندند. چندی بعد با شروع ساخت عمارت‌هایی چون ساختمان مرکزی وزارت امور خارجه و کاخ شهربانی (۱۳۱۲ش.) در دو سوی غرب و شرق، بلواری درختکاری شده که ساختمان قزاقخانه را در گوشه شمالی به سردر باغ ملی در ضلع جنوبی می‌رساند، نخستین و تنها پارک اداری تا این زمان در شهر تهران پدید آمد. این پارک اداری به‌تدریج با احداث ساختمان پست (۱۳۱۱ش.)، شرکت سهامی نفت ایران و انگلیس (۱۳۱۳ش.) و ساختمان شیر و خورشید در محدوده جنوبی (بدنه شمالی خیابان سپه)، احداث ساختمان باشگاه افسران (۱۳۱۴ش.)، عمارت ارکان حرب قشون (۱۳۱۳ش.) و اداره ثبت (۱۳۱۴ش.) در محدوده شمالی، و تأسیس کتابخانه ملی (۱۳۱۳ش.) و موزه ایران‌باستان (۱۳۱۶ش.) در محدوده غربی، تبدیل به مهم‌ترین حوزه اداری پایتخت ایران در دوران پهلوی اول شد. بیشتر ساختمان‌های اداری که در کانون ارگ ساخته شد، در جانب غربی آن و در زمین‌های واقع میان خیابان‌های داور و خیام قرار داشت. یکی از شگفت‌آورترین کارها که در اواخر دوره مورد بحث در غرب ناحیه ارگ صورت گرفت، تخریب بخش وسیعی از ناحیه شمالی محله سنگلج به مساحت حدود ۲۵۰ هزار متر مربع برای ایجاد مرکز بورس بود. این مرکز هرگز ایجاد نگردید و این اراضی سرانجام در ۱۳۲۹ش به همت گروهی از بانوان روشن‌نگر تبدیل به پارک شهر گردید.(کریمان، ج۱، ص۳۰۳-۳۰۴)

]]> https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%85%d9%87%d9%85-%d8%a7%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%b9%d8%b5%d8%b1-%d8%b1%d8%b6%d8%a7%d8%b4%d8%a7%d9%87%db%8c/feed/ 0 ساخلو https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d9%84%d9%88/ https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d9%84%d9%88/#respond Tue, 09 Feb 2021 10:01:12 +0000 http://tehrannameh.com/list/uncategorized/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d9%84%d9%88/ ساخلو- در دوره قاجاریه معمول بود. کلمه ای ترکی است به معنای گروهی از سربازان که در مکانی جای گزیده وبه حفظ و نگاهبانی آن گماشته شده باشند. فرهنگستان پادگان را معادل آن برگزیده است .

]]> https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d9%84%d9%88/feed/ 0 ساخلو (ساخلاو) https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d9%84%d9%88-%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d9%84%d8%a7%d9%88/ https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d9%84%d9%88-%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d9%84%d8%a7%d9%88/#respond Mon, 24 Mar 2025 16:41:29 +0000 https://tehrannameh.com/?post_type=list&p=6781 ساخلو (ساخلاو)
ساخلو (گاه به صورت ساخلاو)، اصطلاحى در تشكيلات نظامى ايران از اواخر دوره صفويه به معناى محل استقرار گروهى از سربازان براى حفاظت از منطقه اى خاص و تأمين امنيت آن است. ساخلو واژه اى تركى ـ مغولى از مصدر ساخلاماك و به معناى محافظت كردن، حفظ كردن و حمايت كردن است (دورفر[۱] ، ج ۳، ص ۲۱۸). به نظر مى رسد دوره رواج اين واژه در منابع، از اواخر عصر صفوى و سراسر دوره قاجار بوده است (← محمدمحسن مستوفى، ص ۱۱۶، ۱۶۷؛ استرآبادى، ص۴۹۰؛ دولت آبادى، ج ۲، ص ۱۱۴، ۱۶۱، ج ۳، ص ۲۰۰، ج ۴، ص ۱۴۲؛ عين السلطنه، ج ۱، ص ۶۷۷، ج ۲، ص ۱۰۵۷، ۱۲۰۹، ج ۳، ص ۲۲۷۱؛ عبداللّه مستوفى، ج ۱، ص ۶۹، ۸۹). مهم ترين وظيفه نيروهاى مستقر در ساخلو، حفظ نظم منطقه اى بود كه در آن حضور مى يافتند (اعتمادالسلطنه، ج ۳، ص ۱۷۵۴، ۱۷۶۹)، اما در برخى موارد از اين نيروها براى جمع آورى ماليات، نگهدارى از مكانى خاص، مثلا حفاظت از بركه آب براى حجاج و حفظ مال و ناموس اشراف، تجار و كسبه ثروتمند يك منطقه استفاده مى شده است (← حاجب الدوله، ص۱۰۰؛ نجم الدوله، ص۱۲۳؛ حسيبى، ص۵۱). نيروهاى ساخلو گاه به صورت موقت در محلى استقرار مى يافتندكه ساخلوى پُستى خوانده مى شدند و گاه براى مدت طولانى همراه خانواده خود در منطقه اى سكونت مى يافتند، كه دراين صورت به آنها ساخلوى دائم اطلاق مى شد (مدرسى و همكاران، ص ۳۰۳). تأمين حقوق و مواجب نيروهاى ساخلو برعهده حكومت مركزى بود. براساس گزارش عين السلطنه (ج ۴، ص ۲۸۹۲، ۲۹۲۷) جيره و مواجب اهل ساخلوى تهران سالى هفت تومان بود كه بعدها به ماهى چهار تومان افزايش يافت. هزينه بسيار زياد نگهدارى ساخلوى يك منطقه باعث مى شد تا دولت آن منطقه را به اجاره دهد و هزينه سنگين ساخلوى شهر را نيز به حاكم منطقه واگذارد (← حبيبى و وثوقى، ص ۱۸۳). از اواخر دوره قاجار (← عبداللّه مستوفى، ج ۱، ص ۸، ۴۲۲) و نيز براساس مصوبه فرهنگستان ايران (۱۳۱۴ـ ۱۳۲۰ش)، واژه پادگان جايگزين ساخلو شد (روستايى، ص۳۸)؛ واژه پادگان در متون سابقه اى طولانى تر از ساخلو دارد. محمود كتبى در قرن نهم، واژه پادگان را به معناى نيروهاى جنگى به كار برده است (← ص ۸۳). اما پادگان به معناى محل استقرار سربازان، از اواخر دوره صفويه به بعد، در متون فارسى رواج فراوان يافته است (براى نمونه ← غفارى قزوينى، ص ۳۷۴؛ استرآبادى، ص ۴۴۹، ۴۶۹ـ۴۷۰، ۶۳۷؛ ممتحن الدوله، ص۲۹۰، ۳۰۳؛ سهام الدوله بجنوردى، مقدمه هوشنگ شادلو، ص ۹).
منابع : محمدمهدى بن محمدنصير استرآبادى، جهانگشاى نادرى، چاپ عبداللّه انوار، تهران ۱۳۴۱ش؛ محمدحسن بن على اعتمادالسلطنه، تاريخ منتظم ناصرى، چاپ محمداسماعيل رضوانى، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ش؛ على بن حسين حاجب الدوله، سفرنامه حاج على خان اعتمادالسلطنه، چاپ على قاضى عسكر، تهران ۱۳۷۹ش؛ حسن حبيبى و محمدباقر وثوقى، بررسى تاريخى، سياسى و اجتماعى اسناد بندرعباس، تهران ۱۳۸۷ش؛ رباب حسيبى، «قحطى و گرانى در سال ۱۲۸۷ و ۱۲۸۸ قمرى»، فصلنامه گنجينه اسناد، سال ۲، دفتر۳ و ۴ (پاييز و زمستان ۱۳۷۱)؛ يحيى دولت آبادى، حيات يحيى، تهران ۱۳۷۱ش؛ محسن روستايى، «واژگان نظامى مصوب فرهنگستان ايران (۱۳۱۴ـ۱۳۲۰ش)»، فصلنامه گنجينه اسناد، سال ۴، دفتر۴ (زمستان ۱۳۷۳)؛ يارمحمدخان يزدانقلى سهام الدوله بجنوردى، سفرنامه هاى سهام الدوله بجنوردى، چاپ قدرت اللّه روشنى زعفرانلو، تهران ۱۳۷۴ش؛ قهرمان ميرزا عين السلطنه، روزنامه خاطرات عين السلطنه، چاپ مسعود سالور و ايرج افشار، تهران ۱۳۷۴ـ۱۳۸۰ش؛ احمدبن محمد غفارى قزوينى، تاريخ نگارستان، چاپ مرتضى مدرس گيلانى، تهران ۱۴۰۴؛ محمود كتبى، تاريخ آل مظفر، چاپ عبدالحسين نوائى، تهران ۱۳۶۴ش؛ يحيى مدرسى، حسين سامعى، و زهرا صفوى مبرهن، فرهنگ اصطلاحات دوره قاجار : قشون و نظميه، تهران ۱۳۸۰ش؛ عبداللّه مستوفى، شرح زندگانى من، يا، تاريخ اجتماعى و ادارى دوره قاجاريه، تهران ۱۳۸۴ش؛ محمدمحسن بن محمدكريم مستوفى، زبدة التواريخ، چاپ بهروز گودرزى، تهران ۱۳۷۵ش؛ مهدى بن رضاقلى ممتحن الدوله، خاطرات ممتحن الدوله، چاپ حسنيقلى خانشقاقى، تهران ۱۳۵۳ش؛ عبدالغفاربن على محمد نجم الدوله، آثار نجم الدوله: سفرنامه دوم نجم الدوله به خوزستان، چاپ احمد كتابى، تهران ۱۳۸۶ش؛(سيده نرگس تنهايى ، دانشنامه جهان اسلام.

]]> https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d9%84%d9%88-%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d9%84%d8%a7%d9%88/feed/ 0 ساخلوهای(پادگان های) تهران https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d9%84%d9%88%d9%87%d8%a7%db%8c%d9%be%d8%a7%d8%af%da%af%d8%a7%d9%86-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%aa%d9%87%d8%b1%d8%a7%d9%86/ https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d9%84%d9%88%d9%87%d8%a7%db%8c%d9%be%d8%a7%d8%af%da%af%d8%a7%d9%86-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%aa%d9%87%d8%b1%d8%a7%d9%86/#respond Mon, 24 Mar 2025 16:42:06 +0000 https://tehrannameh.com/?post_type=list&p=6783 ساخلوهای(پادگان های) تهران
از اواخر دوره قاجار (مستوفى، ج ۱، ص ۸، ۴۲۲) و نيز براساس مصوبه فرهنگستان ايران (۱۳۱۴ـ ۱۳۲۰ش)، واژه پادگان جايگزين ساخلو شد (روستايى، ص۳۸) تأمين حقوق و مواجب نيروهاى ساخلو برعهده حكومت مركزى بود. براساس گزارش عين السلطنه (ج ۴، ص ۲۸۹۲، ۲۹۲۷) جيره و مواجب اهل ساخلوى تهران سالى هفت تومان بود كه بعدها به ماهى چهار تومان افزايش يافت. هزينه بسيار زياد نگهدارى ساخلوى يك منطقه باعث مى شد تا دولت آن منطقه را به اجاره دهد و هزينه سنگين ساخلوى شهر را نيز به حاكم منطقه واگذارد (حبيبى و وثوقى، ص ۱۸۳). در ۱۳۳۲ق/۱۹۱۴م نظمیه به دست مستشاران سوئدی سپرده شد. آنان کارکنان قدیمی را تصفیه کردند و نیروی جدید آموزش دادند. ساخلوهای تهران یکی در باغ یوسف آباد(بیمارستان ارتش تقاطع جاده پهلوی و خیابان عباس آباد) و دیگری در باغ شاه بودند. سیصد تن از کادر جدید نظمیه در ساخلوی باغشاه و سیصدتن دیگر در ساخلوی یوسف‌آباد تحت تعلیم مربیان سوئدی قرار گرفتند. مأموران جدید پلیس رسیدگی به اموری مانند قتل و جرح و سرقت، حمل اسلحه، قلب سکه، هتک ناموس و اعمال منافی عفت، فریب‌ اطفال، و همچنین رسیدگی به کار مسافرخانه‌ها و کاروان‌سراها و جرایم دیگر به عهده داشتند. نظمیه تهران ساختمان دیگری هم در میدان توپخانه و نقاط دیگر تهران در اختیارشان بود.

]]> https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d9%84%d9%88%d9%87%d8%a7%db%8c%d9%be%d8%a7%d8%af%da%af%d8%a7%d9%86-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%aa%d9%87%d8%b1%d8%a7%d9%86/feed/ 0 ساعت سازی https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%b9%d8%aa-%d8%b3%d8%a7%d8%b2%db%8c/ https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%b9%d8%aa-%d8%b3%d8%a7%d8%b2%db%8c/#respond Sat, 16 Nov 2024 15:29:37 +0000 https://tehrannameh.com/?post_type=list&p=5771 ذکر حرفه و صنف ساعت سازی به عنوان یک حرفه و صنف مستقل مربوط به عصر ناصری است. در فهرست حرف و مشاغل مدرسة مجمـع الصنايع ساعت سازی نیز یاد شده است:«…الف)ساعت سازى و تعميرات آن(دو واحد) (اقبال، 1327، 59-70.) مصنوعات وتوليدات اين مركزبخشى از نيازهاى درباريان، نيروهاى نظامى، خدمة دربار و اشياى مورد نياز در تشريفات دربار را بر طرف مى كرد. در گزارش هاى رسمى تأكيد مى شود اين مركز شامل حرفه هايى بود كه براى تهية لباس و لوازم نظامى براى نظاميان فعال بودند (اعتمادالسلطنه، 1363 ، ج1، 93 .) «…در جريان بازديد هيئت مزبور، چون صدراعظم، كار خواجه احمد ساعت ساز در نظرش جلوه كرد، دستور داد مبلغ يكصد تومان بر مواجب او افزودند، يا «… از دولت عليه فراخور صنعت هر يك ازين اشخاص انعام و التفاوت مبذول شده و مي شود، مورد تحسين و تشويق مي گردند.»(اقبال، 1327، 67-) طبق گزارشى مربوط به محرم 1269در مدرسه بالغ بر 45 استاد و 144 شاگرد به كار اشتغال داشتند. شمار توزيع استادان و شاگردان در رشته هاى مختلف به اين شرح بود:
2 استاد و 2 شاگرد در رشتة تعمير ساعت ؛
1 استاد و 2 شاگرد در رشتة ساخت ساعت بزرگ آويز؛
2 استاد و 2 شاگرد در رشتة ساخت ساعت بزرگ آويز؛(اقبال، 1327، 67-70.)
رشته هاى مجمع الصنايع بدين شرح قابل دسته بندى است:
ساخت و تعمير ساعت و غیره … حجرة استاد مهدي ساعت ساز؛«ساعت بزرگ زنگي عمارتي كه تمام اسباب آن را در دارالخلافه طهران ساخته اند(ايران، رجب1299ق، ش487، 3-2.) از ساعت های مشهور عصر قجری:
ساعت شمس العماره، هدیه ملکه ویکتوریا به ناصرالدین شاه است که دوستعلی خان نظام الدوله هنگام ساخت آن بنا ساعت در آن نصب شد. ساعت مسجد مشیرالسلطنه توسط «احمدخان مشیرالسلطنه»، یکی از نزدیکان دربار مظفرالدین شاه ساخته شد.

]]> https://tehrannameh.com/list/%d8%b3/%d8%b3%d8%a7%d8%b9%d8%aa-%d8%b3%d8%a7%d8%b2%db%8c/feed/ 0